Dyrektor organizuje pracę szkoły, odpowiada za bezpieczeństwo uczniów i podejmuje wiele decyzji dotyczących nauczycieli. Nie oznacza to jednak pełnej dowolności. W wielu sprawach musi działać w granicach przepisów, a nauczyciel ma prawa, których nie można mu odebrać. Najwięcej pytań w tej kwestii budzą zastępstwa, godziny ponadwymiarowe, szkolenia, urlopy, praca w innej szkole, wychowawstwo i udział w radach pedagogicznych.
Współpraca między dyrektorem a nauczycielami jest niezbędna do osiągnięcia wysokiej jakości nauczania oraz stworzenia pozytywnej atmosfery w szkole. Relacja między nimi powinna opiera się na dwóch zasadach: z jednej strony dyrektor ma obowiązek zapewnić prawidłową organizację pracy szkoły i bezpieczeństwo uczniów, z drugiej — musi respektować prawa pracownicze nauczycieli.
Dyrektor a zastępstwa
Dyrektor może przydzielić nauczycielowi zastępstwo doraźne, jeżeli wynika to z nieobecności innego nauczyciela i potrzeby zapewnienia uczniom opieki oraz realizacji zajęć. Nie może jednak wymagać, aby nauczyciel wykonywał takie zastępstwo bez wynagrodzenia. Za godziny zastępstw doraźnych nauczycielowi przysługuje wynagrodzenie według stawki osobistego zaszeregowania, z uwzględnieniem dodatku za warunki pracy. Wynika to wprost z Karty Nauczyciela.
Niedopuszczalne są tzw. zastępstwa koleżeńskie, czyli sytuacje, w których nauczyciele umawiają się między sobą, że jeden poprowadzi zajęcia za drugiego. Przepisy nie przewidują takiego rozwiązania. Jeżeli nauczyciel jest nieobecny, to dyrektor powinien formalnie przydzielić zastępstwo doraźne innemu nauczycielowi i zapewnić za nie wynagrodzenie. Ma to znaczenie nie tylko organizacyjne, ale także prawne — chodzi o odpowiedzialność za bezpieczeństwo uczniów oraz prawidłowe prowadzenie dokumentacji.
Godziny ponadwymiarowe i czas pracy nauczyciela
Dyrektor może też przydzielić nauczycielowi godziny ponadwymiarowe, ale tylko w granicach przewidzianych prawem. W szczególnych przypadkach, podyktowanych koniecznością realizacji programu nauczania, nauczyciel może zostać zobowiązany do odpłatnej pracy w godzinach ponadwymiarowych. Bez jego zgody liczba takich godzin nie może przekraczać jednej czwartej tygodniowego obowiązkowego wymiaru zajęć. Przydzielenie większej liczby godzin wymaga zgody nauczyciela i nie może przekroczyć połowy tygodniowego pensum. Nauczyciel może wnioskować o przydzielenie godzin ponadwymiarowych, ale dyrektor nie musi takiego wniosku uwzględnić. To dyrektor decyduje, jak rozdzielić godziny, biorąc pod uwagę potrzeby szkoły.
Mówiąc o czasie pracy, należy jeszcze odnieść się do kwestii przerw. Karta Nauczyciela nie reguluje szczegółowo przerw w pracy, dlatego trzeba stosować przepisy Kodeksu pracy. Jeżeli dobowy wymiar czasu pracy wynosi co najmniej sześć godzin, nauczyciel ma prawo do co najmniej 15-minutowej przerwy wliczanej do czasu pracy. Czas pracy nauczyciela, zgodnie z Kartą Nauczyciela, nie może przekraczać 40 godzin tygodniowo.
Plan lekcji, okienka, wychowawstwo i udział w radzie pedagogicznej
Dyrektor odpowiada za organizację pracy szkoły, w tym za podział godzin. Może więc ułożyć plan lekcji w taki sposób, że nauczyciel będzie miał tzw. okienka. Przepisy nie definiują tego pojęcia ani nie określają limitu okienek w planie. W tym czasie nauczyciel nadal pozostaje w pracy i może wykonywać inne zadania wynikające ze statutu szkoły oraz z obowiązków nauczycielskich. Dobrą praktyką jest jednak takie układanie planu, aby liczba „okienek” była rozłożona możliwie sprawiedliwie i nie prowadziła do dużych, nieuzasadnionych dysproporcji między nauczycielami.
Dyrektor może także powierzyć nauczycielowi funkcję wychowawcy klasy. Co do zasady nauczyciel nie może odmówić przyjęcia wychowawstwa, jeżeli dyrektor uzna, że powinien pełnić tę funkcję. Wychowawstwo mieści się bowiem w obowiązkach nauczyciela. Nie oznacza to jednak, że dyrektor powinien podejmować taką decyzję automatycznie. W praktyce warto uwzględniać sytuację konkretnego nauczyciela, na przykład wymiar zatrudnienia, staż pracy, obciążenie innymi obowiązkami, dokształcanie się czy trudną sytuację osobistą. Powierzenie wychowawstwa osobie zatrudnionej w bardzo niskim wymiarze albo nauczycielowi dopiero rozpoczynającemu pracę może być organizacyjnie niekorzystne, choć nie zawsze jest prawnie zakazane.
Obowiązkiem nauczyciela jest również udział w zebraniach rady pedagogicznej. Dyrektor może zwolnić nauczyciela z obecności, ale powinien mieć ku temu istotne powody. Jeżeli nauczyciel składa pisemny wniosek, wskazując na ważne sprawy rodzinne, wizytę lekarską lub inne szczególne okoliczności, dyrektor ocenia, czy uzasadnienie jest wystarczające. Inaczej wygląda sytuacja, gdy nauczyciel jest niezdolny do pracy i ma zwolnienie lekarskie — wtedy jego nieobecność jest usprawiedliwiona.
Materiały do pracy, fundusz socjalny i szkolenia
Dyrektor nie może odmówić nauczycielowi dostępu do materiałów i narzędzi niezbędnych do wykonywania obowiązków. Nauczyciel powinien otrzymać nieodpłatnie materiały potrzebne do realizacji zadań dydaktycznych, wychowawczych i opiekuńczych. Ich zakres zależy od specyfiki szkoły. To dyrektor powinien ustalić szczegółowy wykaz materiałów przysługujących nauczycielom. Mogą to być na przykład materiały biurowe, pomoce dydaktyczne lub inne narzędzia konieczne do pracy. Nauczyciel nie powinien być zmuszany do finansowania podstawowych środków potrzebnych do wykonywania obowiązków służbowych.
Nauczyciel ma również prawo korzystać z zakładowego funduszu świadczeń socjalnych. Dyrektor nie może z góry odmówić mu możliwości złożenia wniosku o świadczenie. Trzeba jednak pamiętać, że fundusz socjalny nie działa jak automatyczne roszczenie. Przyznanie świadczenia i jego wysokość zależą od regulaminu ZFŚS oraz od sytuacji osoby uprawnionej.
Wątpliwości często budzi dofinansowanie szkoleń. Nauczyciel może wnioskować o dofinansowanie studiów podyplomowych, kursu lub innej formy doskonalenia zawodowego, ale samo złożenie wniosku nie oznacza, że dyrektor musi go uwzględnić. Dyrektor powinien określać potrzeby szkoły w zakresie doskonalenia zawodowego nauczycieli, biorąc pod uwagę między innymi wyniki nadzoru pedagogicznego, wyniki egzaminów zewnętrznych, zadania związane z realizacją podstawy programowej. Może odmówić dofinansowania, jeżeli uzna, że dane szkolenie nie odpowiada potrzebom szkoły albo nie mieści się w ustalonych priorytetach.
Trzeba jednak odróżnić szkolenie podejmowane z własnej inicjatywy od szkolenia, na które nauczyciel został skierowany przez pracodawcę. Jeżeli nauczyciel dokształca się bez skierowania dyrektora, nie może automatycznie oczekiwać dofinansowania ani zwolnienia z pracy. Z kolei skierowanie przez dyrektora może wiązać się z dodatkowymi obowiązkami po stronie szkoły, na przykład koniecznością udzielenia zwolnienia z części dnia pracy.
Ocena pracy
Dyrektor nie może natomiast odmówić dokonania oceny pracy nauczyciela, jeżeli wpłynie do niego odpowiedni wniosek. Może być ona dokonana nie tylko z inicjatywy dyrektora, ale także na wniosek nauczyciela, organu sprawującego nadzór pedagogiczny, organu prowadzącego, rady szkoły lub rady rodziców. Taki wniosek jest dla dyrektora wiążący, a ocena powinna zostać dokonana w przewidzianym terminie.
Praca w innej szkole, zmiana zatrudnienia
Dyrektor nie może obecnie zakazać nauczycielowi podjęcia pracy w innej szkole. Nie ma też podstaw, aby wymagać od nauczyciela uzyskania zgody na dodatkowe zatrudnienie u innego pracodawcy. Przepisy, które kiedyś przewidywały obowiązek uzyskania pisemnej zgody dyrektora podstawowego miejsca pracy, już nie obowiązują. Nie oznacza to jednak, że dodatkowy etat nie rodzi praktycznych problemów. Nauczyciel musi sam zadbać o to, aby pogodzić obowiązki w kilku placówkach: lekcje, rady pedagogiczne, spotkania z rodzicami, dyżury i inne zadania.
Dyrektor jednej szkoły nie może zakazać pracy w drugiej, ale nauczyciel nadal musi prawidłowo wykonywać obowiązki w każdej z nich. Natomiast dyrektor może odmówić nauczycielowi dyplomowanemu obniżenia wymiaru zatrudnienia do połowy etatu, jeżeli nie wynika to z sytuacji przewidzianej w przepisach, na przykład ze zmian organizacyjnych po stronie szkoły. Jeżeli nauczyciel sam wnioskuje o pracę w niższym wymiarze, oznacza to w praktyce prośbę o zmianę stosunku pracy. Dyrektor może się zgodzić, ale nie musi. Może odmówić, szczególnie gdy obecność nauczyciela w pełnym wymiarze jest potrzebna dla organizacji pracy szkoły.
Emerytura i odwołanie od decyzji
Podobnie wygląda sprawa z rozwiązanie stosunku pracy za porozumieniem stron, także w związku z przejściem nauczyciela na emeryturę. Nauczyciel może zaproponować taki tryb zakończenia zatrudnienia i wskazać termin, ale dyrektor nie musi wyrazić zgody. Porozumienie stron wymaga zgodnego oświadczenia obu stron. Jeżeli odejście nauczyciela w trakcie roku szkolnego mogłoby zakłócić pracę szkoły, dyrektor może odmówić zarówno samego porozumienia, jak i wskazanej daty zakończenia pracy.
Warto też pamiętać, że gdy nauczyciel złoży wypowiedzenie, a potem chce je wycofać, również potrzebuje zgody dyrektora. Samo cofnięcie wypowiedzenia przez nauczyciela nie jest wystarczające. Jeżeli dyrektor wyrazi zgodę, wypowiedzenie można skutecznie wycofać. Jeżeli nie — stosunek pracy rozwiąże się zgodnie ze złożonym wypowiedzeniem.
Nauczyciel ma natomiast prawo odwoływać się od decyzji dotyczących zatrudnienia, rozwiązania stosunku pracy czy warunków pracy. Dyrektor nie może mu tego zabronić. Każdy pracownik może dochodzić swoich roszczeń przed sądem pracy, a dyrektor nie ma kompetencji, by tę drogę zamknąć.
Urlop wypoczynkowy
Prawo do urlopu wypoczynkowego jest jednym z podstawowych praw pracownika. W przypadku nauczycieli jego wymiar i sposób wykorzystania zależą od typu placówki. W szkole feryjnej nauczyciel korzysta z urlopu w czasie ferii szkolnych. W placówce nieferyjnej przysługuje mu 35 dni roboczych urlopu wypoczynkowego, ustalanego w planie urlopów. Dyrektor nie może dowolnie pozbawić nauczyciela urlopu ani traktować go jako przywileju zależnego wyłącznie od własnej decyzji. Są jednak sytuacje, w których pracodawca może wpływać na termin wykorzystania urlopu. Dotyczy to zwłaszcza urlopu zaległego, który powinien zostać udzielony najpóźniej do 30 września następnego roku. W takim przypadku dyrektor może narzucić termin wykorzystania zaległego urlopu.
Przypominamy również, że w czasie ferii zimowych i letnich nauczyciel może być zobowiązany do wykonywania czynności określonych art. 64 ust. 2 Karty Nauczyciela do których należy: przeprowadzanie egzaminów, prace związane z zakończeniem roku szkolnego i przygotowaniem nowego roku szkolnego oraz czynność dotyczących opracowywania szkolnego zestawu programów lub uczestniczenia w doskonaleniu zawodowym w określonej formie. Powyższe działania nie mogą zająć nauczycielowi więcej niż 7 dni łącznie w okresie ferii zimowych i letnich. Zgodnie z powyższym przepisem katalog czynności, do których może być zobowiązany nauczyciel, jest zamknięty, a zobowiązywanie nauczycieli do innych czynności w czasie ferii jest niedopuszczalne.
Urlop bezpłatny i dla poratowania zdrowia a decyzje dyrektora
Inaczej wygląda urlop bezpłatny. Nauczyciel zatrudniony w pełnym wymiarze może otrzymać urlop bezpłatny między innymi do celów naukowych, artystycznych, oświatowych albo z innych ważnych przyczyn. Sformułowanie „może otrzymać” oznacza, że decyzja należy do dyrektora. Jeżeli nieobecność nauczyciela mogłaby zdezorganizować pracę szkoły albo dyrektor nie ma możliwości zapewnienia zastępstwa, może odmówić.
Szczególne zasady dotyczą urlopu dla poratowania zdrowia. Jeżeli nauczyciel spełnia ustawowe warunki i uzyska wymagane orzeczenie albo skierowanie, dyrektor co do zasady powinien udzielić urlopu. Od 2018 roku funkcjonują dwa podstawowe tryby: urlop na podstawie orzeczenia lekarza medycyny pracy oraz urlop związany ze skierowaniem na leczenie uzdrowiskowe lub rehabilitację uzdrowiskową.
W przypadku sanatorium podstawą jest skierowanie potwierdzone przez Narodowy Fundusz Zdrowia. Dyrektor nie może odmówić wyjazdu, jeżeli nauczyciel przedstawi takie skierowanie. Udziela wtedy urlopu na okres wskazany w skierowaniu. Przy urlopie zdrowotnym udzielanym na podstawie orzeczenia lekarza medycyny pracy dyrektor może natomiast wnieść odwołanie od orzeczenia. Ostateczne rozstrzygnięcie przesądza wtedy o dalszych działaniach.
Wyjazdy z uczniami, prośby nauczycieli i granice uznania dyrektora
Dyrektor odpowiada za bezpieczeństwo uczniów podczas zajęć organizowanych przez szkołę, a także podczas wycieczek, konkursów i innych wyjazdów. Jeżeli uczeń jedzie na konkurs, powinien mieć zapewnioną opiekę. Nie oznacza to jednak, że dyrektor zawsze musi zgodzić się, aby z uczniem pojechał konkretny nauczyciel. W praktyce często jest to uzasadnione, zwłaszcza gdy nauczyciel przygotowywał ucznia do konkursu i jego obecność stanowi dla ucznia realne wsparcie. Dyrektor może jednak uznać, że dany nauczyciel jest w tym czasie potrzebny w szkole, a opiekę nad uczniem może zapewnić inna osoba. Taka decyzja powinna wynikać z organizacji pracy szkoły, a nie z dowolności.
Podobnie należy oceniać prośby nauczycieli dotyczące jednorazowego przełożenia zajęć, planu lekcji czy nieobecności w określonym dniu. Przepisy nie przewidują prostego mechanizmu swobodnego przekładania zajęć przez nauczyciela z powodów osobistych. Jeżeli nauczyciel jest nieobecny, dyrektor powinien zorganizować zastępstwo doraźne, a nie akceptować nieformalne ustalenia między nauczycielami. Dyrektor powinien jednak uwzględniać racjonalne prośby nauczycieli, o ile pozwalają na to przepisy i organizacja pracy szkoły. Przykładem mogą być prośby związane z dojazdem, trudną sytuacją rodzinną, koniecznością wizyty lekarskiej czy innymi ważnymi okolicznościami. Nie każda prośba może zostać spełniona, ale każda powinna zostać oceniona z uwzględnieniem realiów konkretnej szkoły.
Granice decyzji dyrektora i prawa nauczyciela
Nie każda prośba nauczyciela wiąże dyrektora, ale też nie każda decyzja dyrektora może być dowolna. Tam, gdzie przepisy przyznają nauczycielowi konkretne uprawnienie, dyrektor nie może go ograniczać. Tam, gdzie decyzja zależy od organizacji pracy szkoły, dyrektor powinien ją dobrze uzasadnić i brać pod uwagę zarówno potrzeby placówki, jak i sytuację nauczyciela. W praktyce najbezpieczniejsze są rozwiązania formalne, przejrzyste i zgodne z przepisami. Chronią one nie tylko nauczyciela, ale także dyrektora, szkołę i uczniów.
