Granice wiekowe to kluczowy punkt odniesienia dla młodych ludzi. Determinują one codzienny rytm pracy każdej szkoły. Jasne zasady ułatwiają zrozumienie praw i obowiązków ucznia, co ma bezpośredni wpływ na zakres zadań kadry pedagogicznej oraz dyrekcji. Pełnoletność nie bierze się znikąd. Choć formalnie zyskujemy ją w dniu urodzin, dojrzewanie do niej jest procesem stopniowym. Pamiętajmy o prawnych niuansach tej drogi.
W szkolnej codzienności pytania o wiek ucznia nie są wyłącznie formalnością. Od tego, czy młody człowiek ma 13, 15, czy 18 lat, zależy zakres jego samodzielności, odpowiedzialności i uprawnień. Warto więc uporządkować najważniejsze progi wiekowe i przypomnieć, jakie skutki prawne niosą one dla uczniów, rodziców oraz szkoły.
Młody człowiek w świetle prawa – od narodzin do pełnoletności
Analizując kwestie związane z prawami uczniowskimi, trzeba najpierw ustalić, kiedy dziecko staje się dorosłe w oczach prawa. Warto też wskazać, gdzie przebiegają kolejne granice wiekowe. Czy istnieje jedna sztywna granica? Określona data? Pełną zdolność do czynności prawnych co do zasady nabywa się z chwilą osiągnięcia pełnoletności. Od tego momentu można samodzielnie decydować o sobie i zawierać umowy we własnym imieniu. W praktyce oznacza to możliwość podjęcia pracy, zakupu nieruchomości, wzięcia kredytu czy wynajęcia mieszkania. Wszystko to oczywiście w ramach obowiązującego prawa. Pełnoletność najczęściej następuje z dniem osiemnastych urodzin. Warto jednak pamiętać, że już wcześniej, na różnych etapach życia, młody człowiek zyskuje szereg „dorosłych” praw i obowiązków. Co istotne, wiek osiąga się z północą w dniu urodzin, co jest wyjątkiem w prawie, gdyż inne terminy liczy się od końca dnia.
Pierwsze kroki w świecie praw – od narodzin do trzynastych urodzin
Każdy człowiek, nawet od chwili narodzenia (a warunkowo nawet wcześniej, jako nasciturus, czyli „mający się urodzić”, pod warunkiem, że urodzi się żywy), posiada zdolność prawną (art. 8, Kodeks cywilny). Oznacza to, że może być podmiotem praw i obowiązków. Może być właścicielem majątku, spadkobiercą czy odbiorcą darowizny. Jednak na tym etapie pełną odpowiedzialność za dziecko, jego majątek i wszystkie jego działania ponoszą rodzice lub opiekunowie prawni. Jeśli na przykład dziecko, które nie ukończyło trzynastu lat, zniszczy coś, spowoduje wypadek lub wyrządzi szkody, nie ono ponosi za to odpowiedzialność prawną. Odpowiadają za nie rodzice lub opiekunowie. Dzieje się tak, ponieważ małoletni w tym wieku nie posiadają zdolności do czynności prawnych ani nie można przypisać im winy. Jeśli dziecko jest pod opieką innej osoby lub instytucji na przykład nauczyciela w szkole, to on odpowiada za niedopilnowanie ucznia.
W drodze wyjątku dziecko do trzynastego roku życia ma prawo zawierać tak zwane umowy w drobnych, bieżących sprawach życia codziennego. To jedna z pierwszych sytuacji, w których wyraźnie widać granice wiekowe. Oznacza to, że może dokonywać drobnych zakupów w sklepie, kupować bilety na komunikację miejską czy zamawiać posiłki w restauracji. Taka umowa staje się ważna z chwilą jej faktycznego wykonania. Wyjątkiem jest sytuacja, gdy umowa jest rażąco niekorzystna dla małoletniego – na przykład nie można mu sprzedać kulki lodów za wygórowaną cenę. Zgodnie z ustawą o wspieraniu i resocjalizacji nieletnich już od dziesiątych urodzin dziecko może odpowiadać za demoralizację przed sądem rodzinnym.
Granice wiekowe – po trzynastych urodzinach
Trzynaste urodziny to pierwszy istotny moment z punktu widzenia prawa cywilnego. Od tego dnia młody człowiek nabywa ograniczoną zdolność do czynności prawnych. Trzynastolatek może bez ograniczeń i bez zgody przedstawiciela ustawowego zawierać umowy powszechnie zawierane w drobnych, bieżących sprawach życia codziennego. Może również, co do zasady, swobodnie dysponować swoim zarobkiem oraz przedmiotami majątkowymi otrzymanymi od rodziców do swobodnego użytku.
Od tego wieku małoletni może swobodnie korzystać z pieniędzy zgromadzonych na rachunku oszczędnościowym, oszczędnościowo-rozliczeniowym lub lokacie terminowej. Rodzice mogą to jednak ograniczyć, jeśli wyrażą pisemny sprzeciw. Co więcej, aktualnie to właśnie od trzynastego roku życia można swobodnie zakładać konta na większości popularnych portali internetowych, takich jak Facebook, Instagram, TikTok, WhatsApp czy YouTube.
Między trzynastym a siedemnastym rokiem życia dziecko odpowiada za czyny karalne przed sądem rodzinnym. Wobec niego mogą być stosowane środki wychowawcze, lecznicze, a nawet poprawcze.
Granice wiekowe po piętnastych i szesnastych urodzinach
Po ukończeniu piętnastu lat otwierają się kolejne możliwości. Można już wtedy zawrzeć umowę o pracę, pod warunkiem ukończenia co najmniej ośmioletniej szkoły podstawowej i posiadania świadectwa lekarskiego, które potwierdza, że dana praca nie zagraża zdrowiu młodego człowieka. Piętnaste urodziny są również bardzo znaczące z punktu widzenia prawa karnego w kontekście aktywności seksualnej. Akt seksualny z osobą poniżej piętnastego roku życia jest zawsze przestępstwem, niezależnie od wyrażenia zgody przez tę osobę. Od momentu ukończenia piętnastu lat młody człowiek może podjąć decyzję o współżyciu, nie narażając partnera lub partnerki na konsekwencje karne.
Od piętnastego roku życia młody człowiek może także odpowiadać za niektóre popełnione przestępstwa na zasadach określonych w kodeksie karnym. Dotyczy to jednak wyłącznie najcięższych kategorii przestępstw, takich jak zabójstwo, spowodowanie ciężkiego uszczerbku na zdrowiu, zgwałcenie ze szczególnym okrucieństwem, rozbój, czynna napaść czy porwanie.
Szesnaste urodziny otwierają natomiast możliwość upełnoletnienia, choć dotyczy to jedynie kobiet w określonych sytuacjach. Proces ten polega na tym, że osoba, która zawarła związek małżeński przed ukończeniem osiemnastego roku życia, staje się pełnoletnia. Sąd może wyrazić zgodę na zawarcie małżeństwa kobiecie, która ukończyła szesnaście lat, jeśli z okoliczności wynika, że będzie to zgodne z dobrem przyszłej rodziny. Od ukończenia szesnastu lat zmieniają się również prawa dziecka jako pacjenta. Do wykonania każdego zabiegu leczniczego oraz badania niezbędna jest zgoda zarówno przedstawiciela ustawowego (najczęściej rodzica), jak i małoletniego pacjenta. W przypadku rozbieżności decyzji sprawę rozstrzyga sąd opiekuńczy.
Granice wiekowe po siedemnastych i osiemnastych urodzinach
Po ukończeniu siedemnastu lat każdy człowiek odpowiada za popełnione czyny zabronione na zasadach określonych w kodeksie karnym, podobnie jak każda osoba dorosła. Należy jednak pamiętać, że w takim przypadku nie mogą zostać orzeczone kary dożywotniego pozbawienia wolności oraz 25 lat pozbawienia wolności. Co istotne, siedemnastolatek, który podejmuje (za zgodą obu stron) aktywność seksualną z osobą czternastoletnią, popełnia przestępstwo i odpowiada za nie jak dorosły. Natomiast jeśli osoby uprawiające seks mają odpowiednio szesnaście i czternaście lat i obie wyrażają zgodę, wówczas nie odpowiadają karnie.
Wreszcie, z dniem osiemnastych urodzin, każdy człowiek staje się pełnoletni! To moment, w którym granice wiekowe prowadzą do uzyskania pełni praw obywatelskich i cywilnych. Człowiek nabywa pełną zdolność do czynności prawnych, co uprawnia go do zawierania wszelkich umów, głosowania w wyborach, brania kredytów, zawarcia związku małżeńskiego, rezygnacji z nauki w szkole, a nawet kandydowania do rad gmin, powiatów czy sejmiku województwa. Młody człowiek może zrezygnować z nauki, gdyż obowiązek nauki trwa do osiemnastego roku życia, zgodnie z ustawą Prawo oświatowe i Konstytucją Rzeczypospolitej Polskiej. Trzeba odróżnić obowiązek nauki od obowiązku szkolnego. Ten drugi oznacza obowiązek uczęszczania do szkoły podstawowej. Trwa od roku kalendarzowego, w którym dziecko kończy siedem lat, do ukończenia szkoły podstawowej, ale nie dłużej niż do osiemnastych urodzin.
Wyzwania dorastania, czyli prawa pełnoletnich uczniów
Paradoksalnie osiemnastoletnia osoba, choć posiada wszelkie prawa i obowiązki dorosłego, niejednokrotnie napotyka na ograniczenia w środowisku szkolnym. Zdarza się, że pełnoletni uczniowie nie mogą sami zadecydować o tym, czy chcą uczęszczać na religię, uczestniczyć w zajęciach z wychowania do życia w rodzinie, czy nawet udzielić sobie zgody na wyjazd na wycieczkę szkolną. Niektóre statuty szkół nadal wymagają od pełnoletnich uczniów dostarczania zgód i usprawiedliwień od rodziców, co wydaje się dość kuriozalne i, co ważniejsze, jest niezgodne z obowiązującymi ustawami.
Rzecznik Praw Obywatelskich wielokrotnie interweniował w kuratoriach w odpowiedzi na skargi uczniów, wzywając do przywrócenia stanu zgodnego z prawem i zmiany statutów szkół oraz szkolnych zwyczajów. Podkreślano, że pełnoletni uczniowie mają prawo samodzielnie zwalniać się z zajęć. Mogą też sami usprawiedliwiać swoją nieobecność i wyrażać zgodę na udział w wycieczkach szkolnych.
Ważne wnioski dla pedagogów
Często dorośli nie potrafią pogodzić się z tym, że dzieci posiadają należne im prawa. Jeszcze częściej nie zauważają, że młodzi ludzie stopniowo przestają być dziećmi i z każdym kolejnym etapem życia nabywają nowe prawa, obowiązki i odpowiedzialność. Aby mogli stać się w pełni odpowiedzialnymi dorosłymi, muszą być świadomi, że są podmiotami tych praw i obowiązków, które wraz z wiekiem mnożą się i zmieniają.
„Upupianie” młodych ludzi, czyli narzucanie im infantylizującej formy i traktowanie ich jak młodszych i mniej rozwiniętych niż w rzeczywistości są, działa zarówno na ich szkodę, jak i na szkodę całego społeczeństwa. Zawsze przed podjęciem działań i decyzji warto przypomnieć sobie, że na przykład szesnastoletnia dziewczyna może w odpowiednich warunkach założyć rodzinę i stać się pełnoletnia, a siedemnastolatek może za swój czyn trafić do więzienia. Z pewnością nie są to więc ludzie, których powinno się infantylizować. Odpowiednie rozumienie tych granic wiekowych i konsekwencji prawnych jest kluczowe w codziennej pracy każdego nauczyciela.
