185

Kompas Jutra – te dwa słowa są ostatnio na ustach wielu nauczycieli i stały się punktem odniesienia dla dyskusji o zmianach w edukacji. Udział w spotkaniu poświęconym wdrażaniu nowej podstawy programowej Kompas Jutra, z udziałem wiceministry edukacji Katarzyny Lubnauer w Sulejówku, był nie tylko okazją do poznania założeń reformy u źródła, lecz przede wszystkim przestrzenią do realnej rozmowy o przyszłości polskiej szkoły.  

Szczegółowe omówienie założeń reformy można znaleźć w podkaście „Kompas Jutra w praktyce – jak przełożyć reformę na codzienne funkcjonowanie szkoły?”, w którym Wielkopolski Kurator Oświaty dr Igor Bykowski oraz dyrektorka wydziału Anita Plumińska-Mieloch omawiają wyzwania stojące przed dyrektorami szkół.  

„Kompas Jutra” – mapa drogowa dla dyrektorów szkół

W niniejszym artykule skupiam się na samej rozmowie z wiceministrą – jej wypowiedziach oraz odpowiedziach na pytania zadawane przez uczestników spotkania, ze szczególnym uwzględnieniem tych dotyczących codziennej praktyki szkolnej.   

O liczebności klas i edukacji włączającej  

Czy na poziomie ministerialnych planów istnieją zamierzenia, aby konkretnie uregulować dopuszczalną liczbę uczennic i uczniów w oddziałach klas 4–8?  Obecnie przepisy nie określają jasno tych limitów, co w praktyce oznacza, że w dużej szkole pracujemy z grupami liczącymi nawet 28-29 osób. W tej sytuacji idea edukacji włączającej staje się niezwykle trudna – a wręcz niemożliwa – do rzetelnej realizacji.    

Odpowiedź wiceministry edukacji rzuca nowe światło na problem liczebności klas – podkreśla, że polski system nie odbiega od standardów światowych. Wskazano przykład Singapuru, gdzie klasy liczą nawet 36 uczniów, a wsparcie nauczyciela opiera się m.in. na organizacji pracy i nowoczesnych rozwiązaniach, a nie mniejszej liczbie uczniów.  

Z analizy danych wynika, że głównym problemem w Polsce nie jest sama liczba uczniów w klasie, lecz ich  zróżnicowanie.  

• W ciągu ostatnich czterech lat liczba dzieci z orzeczeniami o potrzebie kształcenia specjalnego znacznie wzrosła.  
• Znacznie wzrasta liczba diagnoz zaburzeń ze spektrum autyzmu.  

Problemem staje się więc model edukacji włączającej, która przy obecnym nasileniu potrzeb wymaga ogromnych nakładów finansowych i kadrowych. Statystyka ogólnokrajowa pokazuje, że średnia liczba uczniów w oddziale w Polsce to 18 osób. Polska, w przeciwieństwie do np. Estonii, stara się utrzymać sieć małych szkół, by edukacja była blisko ucznia (nawet przy wysokich kosztach). Obecnie wydatki na oświatę znacznie wzrosły.  

Czy klasy będą mniej liczne?   

Pani wiceministra postawiła sprawę jasno: powszechne zmniejszenie klas w całym systemie jest mało prawdopodobne ze względów finansowych. System edukacji działa jak „zbyt krótka kołdra” – radykalne zmniejszenie liczebności klas musiałoby się odbyć kosztem podwyżek dla nauczycieli lub środków na edukację włączającą.  

Kierunki zmian resortu:  

1. Rozważane jest wprowadzenie limitów dotyczących liczby dzieci ze specjalnymi potrzebami w jednym oddziale ogólnodostępnym.  
2. Ze względu na niż demograficzny największa szansa na naturalne zmniejszenie grup bez drastycznego wzrostu kosztów pojawia się obecnie w przedszkolach.  
3. Zamiast walki z liczebnością system może dążyć do modelu singapurskiego – lepszego wyposażenia sal i zwiększenia liczby nauczycieli wspomagających.  

Kompas Jutra – czy polską szkołę czeka egzaminacyjna rewolucja?   

Jak będzie wyglądało kontrolowanie rezultatów procesu nauczania? Czy przygotowywane są zmiany w podejściu do egzaminowania oraz czy nadal zostanie utrzymana matura ustna?  

System edukacji czeka okres stabilizacji, po którym nastąpią istotne zmiany w sposobie sprawdzania wiedzy uczniów. Kluczowym momentem będzie rok 2031.  

Harmonogram zmian:  

• do 2030 roku: brak większych zmian w egzaminach (odbędą się na podstawie obecnej podstawie programowej).  
• Rok 2029: publikacja oficjalnych informatorów, określających zasady nowych egzaminów.  
• Rok 2031: pierwszy egzamin ósmoklasisty oparty na nowej podstawie programowej.  

Najważniejszą deklaracją jest zmiana charakteru zadań egzaminacyjnych:  

• odejście od wiedzy pamięciowej w stronę umiejętności: mniejszy nacisk na suche fakty i definicje, a większy na sprawdzanie, czy uczeń potrafi wykorzystać posiadaną wiedzę w praktyce i myśleć analitycznie.  
• Nacisk na komunikację i utrzymanie matury ustnej, która ma na celu kształcenie umiejętności sprawnego i logicznego wysławiania się, co wymusza na nauczycielach regularne trenowanie z uczniami retoryki oraz sztuki wypowiedzi na każdym etapie edukacji.  

Rozszerzenie zakresu egzaminu  

Choć ostateczne decyzje nie zapadły, rozważane są różne koncepcje dotyczące przedmiotów dodatkowych na egzaminie:  

• idea czwartego przedmiotu: powrót do pomysłu sprawdzania wiedzy poza blokiem język polski-matematyka-język obcy.  
• Bloki przedmiotowe: sugeruje się, że lepszym rozwiązaniem niż wybór jednego konkretnego przedmiotu (np. biologii czy historii) byłoby wprowadzenie bloków (np. przyrodniczego lub humanistycznego).  
• Problem porównywalności: zauważono, że przedmioty takie jak historia i WOS są nieporównywalne pod kątem liczby godzin lekcyjnych, co utrudnia sprawiedliwe ocenianie ich na jednym poziomie jako przedmiotów do wyboru.  

Kompas Jutra a wyzwania logistyczne i demograficzne  

Wiceministra edukacji argumentuje, że zmiany w kalendarzu egzaminacyjnym są niezbędne i są motywowane nie tylko dydaktyką, ale przede wszystkim sprawnością systemu:  

• argument za kwietniem: ministerstwo planowało przeniesienie egzaminu ósmoklasisty na kwiecień, aby uniknąć paraliżu rekrutacyjnego. Wiceministra odpiera zarzuty o braku czasu na zrealizowanie materiału – rozwiązaniem miałoby być oficjalne ograniczenie zakresu wymagań egzaminacyjnych o treści omawiane pod koniec roku.  
• Wyzwanie demograficzne: W 2027 roku nastąpi kumulacja – egzaminy będzie zdawać aż 814 tysięcy osób. Resort obawia się, że bez zmian terminów proces sprawdzania prac i wydawania świadectw może się „zawiesić”, a rekrutacja zajmie całe wakacje.  
• Skutki weta: ze względu na zawetowanie ustawy przez prezydenta egzaminy pozostają w maju, co zdaniem wiceministry spowoduje nałożenie się procesów i duże utrudnienia organizacyjne.  

Kompas Jutra a pomoc psychologiczno-pedagogiczna  

Czy resort przygotowuje konkretne modyfikacje rozporządzeń o pomocy psychologiczno-pedagogicznej?  

Rozmowa z wiceministrą pokazuje zmianę podejścia: zamiast jednej dużej reformy – konkretne działania systemowe, które porządkują wsparcie dla uczniów ze specjalnymi potrzebami, ograniczają nadużycia i lepiej łączą pomoc z praktyką szkolną.  

• Automatyczna wymiana danych: orzeczenie trafi prosto do szkoły. Jedna z kluczowych zmian dotyczy obiegu dokumentacji: orzeczenia o kształceniu specjalnym mają przestać być „papierowe”. Jak podkreśla wiceministra Katarzyna Lubnauer, już na etapie poradni rodzic zgadza się na ich bezpośrednie przekazanie do szkoły.  
• Koniec „zaświadczeń od ortopedy”. Wiceministra wskazuje na potrzebę uporządkowania procesu orzecznictwa oraz ograniczenia nadużyć w diagnozach, m.in. wydawanych przez lekarzy bez właściwej specjalizacji.   
• Pieniądze za realne wsparcie, nie za dokument. Zmiany obejmują również finansowanie – subwencje mają być powiązane z realnym wsparciem w szkole, a nie samą dokumentacją, co ma wymusić wykazywanie konkretnych działań.  
• Nauczyciel wspierający – rola do poprawy. Zwrócono także uwagę na przygotowanie nauczycieli wspomagających, którzy nie zawsze właściwie wspierają samodzielność uczniów, oraz na potrzebę większej elastyczności systemu, m.in. w kierunku modeli hybrydowych inspirowanych rozwiązaniami z Estonii.  

Kompas Jutra a kryzys kształcenia nauczycieli 

Jak rozwiązać problem niskiej jakości kształcenia nauczycieli? Studia podyplomowe obecnie realizowane w formie online, które w obecnej formule budzą wiele zastrzeżeń merytorycznych.  

Wiceministra Katarzyna Lubnauer przyznaje: tradycyjne studia nauczycielskie zanikają na rzecz podyplomowych. Kluczowym wyzwaniem jest ukrócenie procederu „kupowania” uprawnień na masowych kursach online.  

Najważniejsze zmiany i postulaty:  

• nowe standardy (od 2024 r.): koniec z nauką wyłącznie online. Kwalifikacje nauczycielskie wymagają teraz stacjonarnych praktyk i bezpośredniego kontaktu z wykładowcą.  
• Obowiązkowa kontrola PKA: wszystkie studia podyplomowe nadające uprawnienia mają podlegać weryfikacji Polskiej Komisji Akredytacyjnej, by wyeliminować dyplomy bez pokrycia w wiedzy.  
• Odpowiedzialność dyrektora: resort przypomina, że to dyrektor szkoły ostatecznie uznaje kwalifikacje pracownika. Jeśli świadomie akceptuje dyplom niskiej jakości, ministerstwo ma ograniczone pole interwencji, dopóki dokument jest formalnie ważny.  
• Ministerstwo uznaje, że skoro powrót do masowych studiów dziennych jest mało realny, priorytetem musi stać się rygorystyczna kontrola jakości studiów podyplomowych.  

Znaczenie kierunków polityki oświatowej państwa na nowy rok szkolny

Kiedy pojawią się wytyczne na kolejny rok szkolny?  

Pani wiceministra odpowiedziała, że prace trwają, a wytyczne mają zostać oficjalnie przedstawione i podpisane do końca maja bieżącego roku. Jak wynika z zapowiedzi resortu, tegoroczne wytyczne będą stanowiły kontynuację dotychczasowych działań, ze szczególnym uwzględnieniem priorytetów reformy, w tym wzmocnienia roli zajęć praktyczno-technicznych oraz edukacji zdrowotnej. Istotnym elementem strategii pozostaje wsparcie kompetencji nauczycieli poprzez w pełni finansowane przez ministerstwo studia podyplomowe dla nauczycieli edukacji zdrowotnej.   

Szkolny system oceniania  

Podczas spotkania wiceministra edukacji sama podjęła temat prac domowych, przyznając się do błędu w komunikacji. Wyjaśniła wizję nowej oceny kształtującej i zwróciła uwagę na palący problem uzależnienia dzieci od Internetu oraz kryzysu autorytetu rodzica.  

Prace domowe i ocena kształtująca  

• Błąd komunikacyjny: wiceministra przyznaje, że resort „przegrał bitwę” o przekaz dotyczący prac domowych. Wyjaśnia, że nie ma zakazu prac domowych, a jedynie zakaz ich oceniania stopniem.  
• Informacja zwrotna: kluczem ma być informacja zwrotna zamiast oceny. Praca domowa ma służyć diagnozie tego, co uczeń już umie, a nad czym musi popracować przed klasówką.  
• Systematyczność: ministerstwo planuje zmiany w rozporządzeniu o ocenianiu, które pozwolą nagradzać uczniów za systematyczność (np. poprzez ocenę z zachowania lub wpływ na ocenę końcową), mimo braku stopni za same zadania domowe.  
• Jawność oceniania: obowiązek udostępniania uczniom do wglądu sprawdzianów i prac klasowych.   

Ocena zachowania i rola rodziców  

• Krytyka obecnego systemu: wiceministra uważa, że obecna ocena zachowania jest dysfunkcyjna, zwłaszcza w kontekście jej wpływu na rekrutację i „czerwony pasek”.  
• Brak zgody na zmiany: mimo wad systemu nie ma społecznej (ani wśród nauczycieli, ani rodziców) zgody na całkowite zniesienie oceny zachowania.  
• Kryzys wychowawczy: poruszono problem „abdykacji” rodziców z roli wychowawczej, co objawia się m.in. bezsilnością wobec uzależnienia dzieci od smartfonów (średnio 4,5–5h dziennie w Internecie, z czego tylko 30 minut w szkole).  

Między założeniami resortowymi a prawdą praktyki szkolnej

Co jest obecnie największą fikcją polskiej szkoły? To pytanie dotyka sedna problemów, z którymi na co dzień mierzą się zarówno nauczyciele, jak i uczniowie – szkolnego pozorowania działań, które często przesłania realne potrzeby dziecka.  

Pani wiceministra bez wahania wskazała na obszary, w których teoria najbardziej rozmija się z praktyką. Największą fikcją jest obecny stan wychowania fizycznego oraz iluzoryczne traktowanie obowiązku szkolnego.  

• Kryzys wychowania fizycznego i aktywności 
  Alarmujące wskaźniki dotyczące kondycji fizycznej dzieci. Problem „unikania” WF-u ma związek z postawą rodziców, którzy masowo usprawiedliwiają nieobecności, co osłabia autorytet szkoły i sam obowiązek szkolny.  
• Nieobecności  
  Masowe usprawiedliwianie nieobecności przez rodziców (np. wyjazdy na wakacje w czerwcu) odsłania nieodpowiedzialne postawy rodziców wobec obowiązku szkolnego dzieci. W nadchodzących zmianach ustawowych pojawi się wymóg, by rodzic musiał wskazać konkretny powód nieobecności dziecka.

Dialog i otwartość  

Udział w szkoleniu dotyczącym nowej podstawy programowej Kompas Jutra w Sulejówku był dla mnie niezwykle cennym doświadczeniem. Jako konsultantka i czynna nauczycielka matematyki wracam z poczuciem, że trzymamy rękę na pulsie najważniejszych zmian w polskiej oświacie.  

Dlaczego warto było tam być?  

• Rozmowy u samego źródła: możliwość bezpośredniego dialogu z wiceministrą edukacji, Katarzyną Lubnauer, pozwoliła mi spojrzeć na reformę bez pośredników.   
• Merytoryczna otwartość. Jestem pod dużym wrażeniem otwartości resortu na dyskusję. Pani wiceministra nie uciekała od trudnych pytań.   
• Praktyka ponad teorię: cieszę się, że w nowej reformie mocno wybrzmiewa rola doradców i konsultantów jako liderów „pierwszej linii frontu”. To sygnał, że głos praktyków zaczyna mieć realne znaczenie w ministerialnych gabinetach.  

To spotkanie pokazało, że zmiany w edukacji nie są jedynie odległą wizją, ale realnym procesem, który dotyka naszej codziennej pracy „tu i teraz”.