Edukacja obywatelska stanowi fundament świadomego uczestnictwa w życiu publicznym, ponieważ pozwala zrozumieć, jak funkcjonują najważniejsze instytucje państwa. Wyposaża młodych ludzi w realne narzędzia do poznania roli sądów oraz przygotowuje ich do odpowiedzialnego korzystania ze swoich praw – także w sytuacji, gdy sami znajdą się przed salą rozpraw jako uczestnicy postępowania.
Myśl o wizycie w sądzie na rozprawie we własnej sprawie może wiązać się z dyskomfortem. Tak to już jest bowiem w życiu, że obawiamy się najbardziej tego, czego nie znamy i co wydaje nam się trudne.
Poznaj sąd w swoim mieście
Warto zatem poznać podstawowe zasady związane z obecnością w budynku sądu i na samej sali rozpraw; warto zaznajomić się z przebiegiem rozprawy – poznać to, czego się obawiamy. Nabycie takich kompetencji pozwala pozbyć się tych obaw.
Sąd to przecież miejsce przyjazne dla obywateli – wydawane są tam wyroki w imieniu Rzeczypospolitej Polskiej, czyli całego narodu polskiego. Podczas rozprawy sąd reprezentuje zatem wszystkich obywateli, także każdego z nas – a ta świadomość na pewno jest niezwykle budująca.
Edukacja obywatelska a przygotowanie uczniów do kontaktu z sądem
Szkolny przedmiot edukacja obywatelska stwarza szereg możliwości zapoznania się z przebiegiem rozprawy. Prawodawca wyszedł bowiem ze słusznego założenia, że większość z nas najpewniej prędzej czy później pojawi się w sądzie z własną sprawą – czy to z zakresu prawa pracy, prawa rodzinnego, prawa spadkowego, spraw dotyczących mieszkania lub domu czy innej sprawy cywilnej, rzadziej zaś karnej. Do polskich sądów wpływa co roku ok. 15.000.000 spraw, statystycznie zatem każdy z nas ma sporą szansę spotkać się z wymiarem sprawiedliwości. Warto się na taką okoliczność przygotować.
Podstawa programowa przedmiotu edukacja obywatelska w wymaganiach szczegółowych dotyczących działań obywatelskich i projektu obywatelskiego wymienia jako ważny element nauczania zorganizowanie udziału w rozprawie sądowej w charakterze publiczności (pkt 17). Z kolei w warunkach i sposobie realizacji przedmiotu wskazano, że w nauczaniu przedmiotu edukacja obywatelska powinien znaleźć się czas na wizyty w instytucjach publicznych, w tym – w sądach (pkt 1). Także w dziale IV i V realizacji przedmiotu wskazano na potrzebę znajomości struktur sądów, a w szczególności – nabycia umiejętności obrony swoich praw w sądzie.
Udział w rozprawie sądowej jako element edukacji obywatelskiej
Kwestią niezwykle wzbogacającą jest wizyta w sądzie i udział w prawdziwej rozprawie sądowej w charakterze publiczności. Młodzież ma wówczas okazję zobaczyć, jak działa realizacja prawa do sądu – jak przedstawiać swoje racje i bronić własnych praw. Jest to wspaniała okazja, by sprawdzić, jak działa niezawisłości i niezależność sądów. Większość rozpraw jest jawna i warto wybrać się na jedną z nich.
Bądźmy jednak realistami – nie na każdej sali rozpraw zmieści się 30-osobowa klasa, nie każda rozprawa będzie ciekawa i pouczająca, czasem poruszane są na niej kwestie formalne, czasem – z uwagi na chorobę świadków – rozprawa może zostać odwołana. Nie w każdej miejscowości znajduje się też siedziba sądu – często trzeba będzie do niej dojechać. Aby uniknąć niespodzianek, warto zatem wcześniej uzgodnić z przedstawicielem sądu przyjazd na rozprawę. Najczęściej takimi kwestiami zajmują się koordynatorzy do spraw edukacji prawnej – kontakt do nich można znaleźć na stronie internetowej sądu zlokalizowanego najbliżej naszej szkoły.
Jak przeprowadzić symulowaną rozprawę – przewodnik krok po kroku
Można wybrać inną drogę zapoznania młodych ludzi z wymiarem sprawiedliwości i zorganizować w klasie symulację rozprawy. Zachęca do tego także podstawa programowa przedmiotu. W części dotyczącej warunków i sposobu realizacji podkreśla ona konieczność stosowania w pracy z klasą metod aktywizujących, w tym symulacji.
Właśnie w tym celu opracowaliśmy dla Państwa materiał filmowy. Pozwala on uczniom i edukatorom zrozumieć, jak wygląda rozprawa symulowana oraz jak ją przeprowadzić. Pokazuje również, jak wybrać role, przesłuchiwać świadków, ogłosić wyrok i przygotować salę lekcyjną, by przypominała salę rozpraw. Najłatwiej przeprowadzić taką symulację po uprzednim obejrzeniu filmu – jest to wówczas dużo prostsze i staje się wręcz intuicyjne.
Szkolna rozprawa w praktyce
W pierwszej kolejności należy wybrać sprawę, którą zajmie się klasa – z zakresu prawa cywilnego, karnego, rodzinnego, gospodarczego, pracy. Możemy skorzystać z jednego z wielu scenariuszy symulacji rozprawy, jakie znajdziemy w internecie albo wymyślić własny. Na stronie Ośrodka Doskonalenia Nauczycieli w Poznaniu w zakładce Edukacja Obywatelska znajdują się kazusy, które można wykorzystać jako inspirację scenariusza.
Przy wyborze scenariusza możemy kierować się zainteresowaniem klasy albo uwzględnić statystyki: spośród 15 mln spraw, które co roku trafiają do sądów: 63% to sprawy cywilne, 15% to sprawy karne, 11,5% to sprawy gospodarcze, 9% to sprawy rodzinne, 1,5 % to sprawy z zakresu prawa pracy i ubezpieczeń społecznych. Statystycznie zatem jest kilkukrotnie większa szansa, że młody człowiek w swoim dorosłym życiu uczestniczyć będzie w rozprawie cywilnej niż karnej.
Scenariusz powinien obejmować problem, który chcemy w toku rozprawy rozstrzygnąć. Przykładowo: spór sąsiedzki o zalane mieszkanie, sprzedaż wadliwego smartfona, hejt w internecie, brak zwrotu pożyczki, kradzież, pobicie, żądanie zapłaty alimentów itp. Po wybraniu scenariusza musimy podzielić role w klasie: skład sędziowski (do 3 osób), powodowie (w sprawie karnej: prokurator), pozwani (w sprawie karnej: oskarżony), ich pełnomocnicy – adwokaci lub radcowie prawni, świadkowie, biegli sądowi. Dla części osób w klasie może zabraknąć ról – wówczas staną się oni publicznością.
Następnie – przygotowujemy salę lekcyjną, by układ ławek i krzeseł przypominał salę rozpraw. Zobrazowaliśmy to w filmie.
I w końcu, zgodnie z przebiegiem przygotowanego scenariusza, sąd złożony z uczniów klasy przeprowadza rozprawę i udziela kolejno głosu stronom, świadkom oraz biegłemu. W efekcie wydaje wyrok – dokładnie tak, jak zobrazowaliśmy to w materiale filmowym.
Na przeprowadzenie symulacji rozprawy powinno wystarczyć 45 minut.
Poniżej znajda Państwo słowniczek najważniejszych pojęć, który ułatwi przeprowadzenie zajęć.
Słowniczek pojęć:
Sprawa cywilna – to taka, w której po obu stronach sporu występują osoby prywatne lub przedsiębiorcy, rzadziej instytucje publiczne. Wiąże się ona ze sporami i sprawami międzyludzkimi a samo żądanie skierowane do sądu opiera się na domaganiu się od przeciwnika: zapłaty, zobowiązania do określonego zachowania, wydania rzeczy, naprawy itp.
W sprawie cywilnej występują:
- powód – osoba, która kieruje pozew do sądu i domaga się wydania wyroku przeciwko pozwanemu;
- pozwany – osoba, przeciwko której skierowany jest pozew i od której powód domaga się określonego zachowania lub np. zapłaty;
- pozew – dokument na piśmie kierowany do sądu, w którym powód wymienia swoje dane oraz dane pozwanego a także formułuje żądanie – opisuje jakiego wyroku domaga się od sądu a także uzasadnia, dlaczego taki wyrok powinien zostać wydany;
Sprawa karna – to sprawa o przestępstwo, przestępstwo skarbowe lub wykroczenie, w której prokurator kieruje do sądu akt oskarżenia domagając się skazania oskarżonego za popełniony czyn karalny;
W sprawie karnej występują:
- prokurator – osoba, która wykonuje swoją funkcję w jednej z polskich prokuratur. Jej zadaniem jest prowadzenie śledztwa lub nadzorowanie śledztwa i dochodzenia prowadzonego prze policję. To prokurator decyduje o przedstawieniu zarzutów, formułuje i kieruje akt oskarżenia do sądu;
- oskarżony – osoba, która jest podejrzana o popełnienie przestępstwa lub wykroczenia i przeciwko której prokurator skierował akt oskarżenia do sądu;
- akt oskarżenia – dokument na piśmie kierowany do sądu, w którym prokurator oskarża określoną osobę o popełnienie przestępstwa lub wykroczenia i domaga się jej skazania za czyn karalny. Akt oskarżenia zawiera uzasadnienie decyzji z powołaniem na materiał dowodowy zgromadzony w toku śledztwa lub dochodzenia;
W sprawie cywilnej oraz karnej występują także:
- świadkowie – osoby, które mają wiedzę na tematy, które są istotne dla prawidłowego rozstrzygnięcia sprawy (wydania wyroku);
- biegli sądowi – specjaliści z danej dziedziny, np. budowlanej, medycznej, mechaniki – powoływani przez sąd (lub prokuratora w toku śledztwa) celem zbadania określonej kwestii wymagającej wiedzy specjalnej. Są to osoby, które w danej dziedzinie nauki posiadają nie tylko ponadprzeciętną wiedzę, ale i bogate doświadczenie;
- pełnomocnicy i obrońcy. Pełnomocnikami i obrońcami są najczęściej adwokaci i radcowie prawni – a zatem osoby, które wykonują jeden z zawodów prawniczych. W sprawie cywilnej adwokaci i radcowie prawni występują jako pełnomocnicy powoda i pozwanego a w sprawie karnej jako obrońcy oskarżonego lub pełnomocnicy oskarżyciela posiłkowego i pokrzywdzonego. Ich zadaniem jest reprezentować jedną z wymienionych wyżej osób oraz wspierać ją swoim doświadczeniem i wiedzą prawną.
