418

Kreator Ocen Kształtujących to narzędzie, które wspiera nauczycieli w stosowaniu oceniania kształtującego w codziennej pracy z uczniami. Na czym polegają oceny kształtujące? Czy nauczyciele je lubią i stosują? Czy ich wprowadzenie jest w ogóle możliwe w polskiej edukacji? W powszechnej opinii ocenianie kształtujące jest pod każdym względem lepsze niż oceny numeryczne. Jest tylko jeden problem – teoria bardzo rozmija się z praktyką. Przeanalizujmy jednak wszystko po kolei.  

Czym w ogóle są oceny kształtujące? Mówiąc najprościej, ocenianie kształtujące polega na udzielaniu uczniowi informacji zwrotnej o jego postępach w sposób opisowy, zamiast wystawiania samej oceny w skali od 1 do 6. Celem takiego podejścia nie jest formalne podsumowanie wyników, lecz bieżące wskazanie uczniowi, co zrobił dobrze, nad czym musi popracować i jak może się poprawić. Ocenianie kształtujące (często określane skrótem OK) to filozofia nauczania oparta na dialogu i współpracy nauczyciela z uczniem. Ważnym elementem OK jest konstruktywna informacja zwrotna – nauczyciel przekazuje wskazówki w zrozumiały sposób, aby pomóc uczniowi uczyć się skuteczniej.

Po co ocena kształtująca? 

W przeciwieństwie do tradycyjnego oceniania za pomocą ocen numerycznych (które kończy się jedną cyfrą zamykającą temat) ocena kształtująca towarzyszy procesowi nauki. Uczeń dokładnie wie, czego ma się nauczyć i w jakim celu, a nauczyciel na bieżąco monitoruje jego postępy, modyfikuje i dostosowuje swoje metody pracy. Taki system oceniania ma budować w uczniach poczucie odpowiedzialności za własną naukę i rozwijać ich kompetencje uczenia się – można powiedzieć, że ocena kształtująca to swoisty „kompas” wskazujący kierunek rozwoju, zamiast samego punktu docelowego. 

Przewaga nad ocenami numerycznymi 

Czy rzeczywiście tradycyjne stopnie aż tak odwracają uwagę uczniów od nauki? Dostępne analizy i opinie sugerują, że, niestety, tak. Jak wskazują badania przeprowadzone przez Instytut Badań Edukacyjnych, gdy pojawia się ocena wyrażona cyfrą, uczeń koncentruje się tylko na niej, a nie na tym, czego się nauczył. Uczniowie często uczą się z myślą o otrzymaniu jak najlepszej oceny ze sprawdzianu, skupiając się wyłącznie na tym, co będzie na teście, zamiast na długofalowym zrozumieniu materiału, umieszczeniu go w kontekście, określeniu jego przydatności itd.  

W efekcie wielu z nich opanowuje materiał pod test, „zakuje, zda, a po wszystkim zapomina” – w pamięci zostaje właściwie tylko uzyskany stopień. Chyba każdy z nas potrafi przywołać z własnej szkolnej przygody jakąś wyjątkowo dobrą ocenę (albo spektakularną wpadkę) i emocje z nią związane, natomiast mało kto pamięta po latach, czego konkretnie dotyczył dany sprawdzian czy projekt. Sam wspominam z czasów liceum moją jedyną w klasie piątkę z chemii i zazdrosne spojrzenie ponad 30 uczniów, ale nie mam pojęcia, czego ów sprawdzian dotyczył. 

Ocena kształtująca motywuje! 

Warto dodać, że liczne badania edukacyjne potwierdzają przewagę oceniania kształtującego nad samymi stopniami. Systematyczne stosowanie oceniania kształtującego poprawia osiągnięcia każdego ucznia oraz sprzyja rozwijaniu umiejętności uczenia się. Uczniowie otrzymujący regularną informację zwrotną stają się bardziej świadomi własnego procesu nauki i odpowiedzialni za wyniki. Wiedzą, co już potrafią, a nad czym muszą jeszcze popracować. Z kolei suche oceny liczbowe nie dają takiej wiedzy. Jak obrazowo stwierdza Zuzanna Michalska z Centrum Edukacji Obywatelskiej informacja, że np. Kazio ma piątkę z ułamków, a Staś tylko tróję, niczego nie mówi o tym, co Staś tak naprawdę umie, a czego nie. Stopnie są niemiarodajne i nie pomagają uczniom się rozwijać.  

Co więcej, badania pokazują jasno, że kiedy obok ewentualnej informacji zwrotnej pojawia się ocena wyrażona stopniem, traci ona dla ucznia znaczenie – sama cyfra nie popycha go do rozwoju. Uczniowie zaczynają uczyć się dla oceny, a nie z ciekawości świata, dla emocji wynikających z odkrywania czy z potrzeby zrozumienia. W dłuższej perspektywie oceny numeryczne mogą więc demotywować i zniekształcać sens nauki, podczas gdy ocena kształtująca wspiera naukę, której efekty zostają z uczniem na długo. 

Oceny kształtujące w polskiej szkole? 

Oczywiście, że tak, choć raczej teoretycznie. W praktyce jednak pełne przejście na oceny opisowe w szkole okazuje się ogromnym wyzwaniem. Wystawienie tradycyjnej cyfry w dzienniku to kwestia jednego kliknięcia, natomiast przygotowanie dla każdego ucznia merytorycznej oceny opisowej wymaga co najmniej kilku dodatkowych minut pracy. Wpisanie krótkiego komentarza brzmi niewinnie, ale jeżeli te kilka minut pomnożymy przez liczbę uczniów – których np. z samego języka polskiego w czterech klasach miałem swego czasu ponad setkę – okazuje się, że przy każdym sprawdzianie czy wypracowaniu dochodzą nam godziny dodatkowej pracy. Takie obciążenie w oczywisty sposób zniechęca wielu nauczycieli, nie zapominając o fakcie braku propozycji dodatkowego wynagrodzenia za taką pracę.  

Jak wylicza „Newsweek”, przygotowanie ocen opisowych jest bardzo czasochłonne, praktycznie niewykonalne dla nauczyciela uczącego w kilku licznych klasach. Mało tego – samo napisanie dobrej oceny opisowej też nie jest proste. „Odpowiednie sformułowanie takiej oceny to duża sztuka i bardzo pracochłonne zajęcie” – przyznaje Jakub Lorenc, nauczyciel i ekspert Instytutu Badań Edukacyjnych. Trzeba tak dobrać słowa, aby komunikat był zarazem konkretny i zrozumiały dla ucznia (oraz jego rodzica), a przy tym motywujący. Nic dziwnego, że wielu pedagogów – mając do wyboru prosty stopień lub czasochłonną informację zwrotną – pozostaje przy starych rozwiązaniach. 

Ocenianie kształtujące a polskie prawo 

Polskie prawo oświatowe w obecnym kształcie również nie ułatwia sprawy. Co prawda w klasach 1–3 szkoły podstawowej oceny opisowe funkcjonują od lat (tam nie stawia się stopni, lecz właśnie opis osiągnięć ucznia na koniec semestru i roku). W starszych klasach jednak system ocen cyfrowych wciąż dominuje. Przepisy narzucają oceny na świadectwie, a ocenianie kształtujące może jedynie funkcjonować równolegle jako element pracy nauczyciela. Wielu pedagogów stosuje więc częściowo ocenianie kształtujące (np. daje informacje zwrotne do prac pisemnych), ale finalnie i tak musi wystawić ocenę liczbową.  

Część szkół wprowadza własne usprawnienia, jak chociażby oceny procentowe zamiast tradycyjnych stopni – w założeniu bardziej precyzyjne i mniej stygmatyzujące. Jednak to wciąż pozostaje formą rankingu; każda metoda, w której jest stopień lub procent, może działać demotywująco, bo dziecko skupia się nie na tym, czego się nauczyło, ale jak zostało ocenione. 

Podsumowując, pełne przejście na oceny kształtujące w polskiej szkole natrafia na dwie główne przeszkody: brak czasu nauczycieli oraz przywiązanie do tradycyjnego systemu ocen (zarówno wśród nauczycieli, jak i rodziców czy uczniów). Skoro jednak korzyści z oceniania kształtującego są tak duże, warto poszukiwać sposobów, by choć częściowo je wdrożyć w codziennej praktyce, nie dokładając przy tym nadmiernie pracy nauczycielom. 

Czym jest Kreator Ocen Kształtujących? 

By zaradzić głównemu problemowi (czasochłonności ocen opisowych), a przynajmniej go ograniczyć, stworzyłem Kreator Ocen Kształtujących (KOK). Jest to proste narzędzie, które przyspiesza i usprawnia pracę przy wystawianiu ocen opisowych. KOK pozwala ujednolicić kryteria ocen i stworzyć opisy, dzięki czemu stają się one bardziej czytelne. Do tego KOK umożliwia wymianę gotowych szablonów między nauczycielami. Jak to działa? 

Jak działa Kreator Ocen Kształtujących? 

W programie KOK mamy dwa główne panele: po lewej stronie okno menu kategorii, a centralnie położone – okno treści oceny kształtującej. W menu kategorii (lewa strona) u góry możemy utworzyć zakładki z różnymi przedmiotami (w moim przypadku to np. historia i język polski). Poniżej tworzymy własne kategorie ocen, odpowiadające typom aktywności czy prac ucznia – np. Aktywność na lekcji, Praca projektowa, Praca pisemna, Dyktando, Sprawdzian z działu II, itp. W każdej kategorii definiujemy do czterech różnych opisów (np. cztery poziomy osiągnięć) i wpisujemy ich treść. Przykładowo, dla kategorii Dyktando można ustalić cztery warianty oceny opisowej, np. takie jak: 

• „Zadania zrealizowane poprawnie, tak trzymać!” – (najwyższy poziom, praca bez większych błędów). 
• „Twoja praca wymaga niewielkich poprawek.” – (poziom dobry, drobne błędy do korekty). 
• „W Twojej pracy jest sporo błędów. Popraw je ze słownikiem i przynieś mi na początku lekcji.” – (poziom dostateczny, dużo błędów, konieczna poprawa). 
• „Twoja praca wymaga poprawy. Zgłoś się do mnie podczas lekcji.” – (poziom niedostateczny, konieczna pomoc nauczyciela przy poprawie). 

Do tak sformułowanych opisów możemy dodać treści z kolejnej zakładki zawierającej np. informację o tym, na co uczeń powinien zwrócić uwagę, a w następnej zakładce nauczyciel może umieścić propozycje narzędzi i zadań, które poleca uczniowi w nauce. Wystarczy je raz stworzyć i dodawać jednym kliknięciem według potrzeb. 

Kreator Ocen Kształtujących – instrukcja dla nauczyciela 

Po zdefiniowaniu kategorii i opisów przechodzimy do wystawiania ocen. Obsługa KOK-a przebiega w kilku krokach: 

1. Wybór kategorii. W menu kategorii po lewej wybieramy odpowiednią zakładkę (przedmiot) i kategorię oceny, np. Dyktando. W centralnym oknie automatycznie pojawia się nazwa tej kategorii oraz przypisane jej kryteria oceny (czyli informacja, co jest oceniane), które można wcześniej edytować i dostosować do własnych potrzeb. Po kliknięciu w kryteria w oknie oceny pojawią się one w treści oceny. 
2. Wybór opisu. Następnie z listy opisów w menu kategorii wybieramy ten, który najlepiej pasuje do pracy danego ucznia. Kliknięciem w treść opisu powodujemy, że pojawia się on w oknie głównym oceny. Możemy w razie potrzeby jeszcze edytować ten tekst (np. dodać imię ucznia lub szczegółową uwagę). 
3. Kopiowanie do dziennika.  Gdy treść oceny kształtującej dla ucznia jest gotowa w oknie centralnym, klikamy przycisk „Kopiuj”, po czym otwieramy dziennik elektroniczny i wklejamy skopiowaną treść w odpowiednim miejscu. 
4. Czyszczenie i kolejna ocena. Wróciwszy do KOK-a, klikamy „Wyczyść” w oknie oceny, aby usunąć poprzednią treść, po czym powtarzamy powyższe kroki dla kolejnego ucznia, wybierając odpowiedni opis z danej kategorii (lub zmieniając kategorię, jeśli oceniamy inną aktywność). 

Kreator Ocen Kształtujących – w codziennej praktyce nauczyciela 

Cały proces jest intuicyjny i znacznie szybszy niż ręczne pisanie każdej oceny od zera. Dodatkowym ułatwieniem są dwie funkcje w prawym górnym rogu programu: „Import” i „Eksport”. Pozwalają one zapisać (wyeksportować) wszystkie stworzone przez nas zakładki, kategorie, kryteria i opisy do pliku, a także wczytać (zaimportować) taki plik. Dzięki temu możemy dzielić się przygotowanymi zestawami ocen opisowych z innymi nauczycielami.  

Na przykład, jeśli opracowaliśmy świetne opisy osiągnięć z geografii, możemy jednym kliknięciem wyeksportować je do pliku i przesłać koledze. On u siebie w KOK-u użyje opcji „Import”, by wczytać nasz zestaw i od razu korzystać z gotowych opisów. To także dobry sposób na wypracowanie wspólnych standardów oceniania kształtującego w gronie nauczycieli danego przedmiotu. 

Kreator Ocen Kształtujących – warto spróbować! 

Zachęcam do obejrzenia krótkiego filmu, w którym prezentuję najważniejsze funkcje KOK-a: 

Jestem bardzo ciekaw wszelkich opinii na temat tego narzędzia – proszę o przesyłanie informacji o doświadczeniach z jego użytkowaniem na adres: doradca.piatyszek@odnpoznan.pl. 

Przyjemnego i owocnego korzystania z KOK-a! 

Źródła:

Badania i opinie wykorzystane w artykule pochodzą m.in. z wywiadu z dr hab. Maciejem Jakubowskim (IBE), ibe.edu.pl, artykułu Ewy Rąbek (Gazeta.pl) edziecko.pl, bloga Early Stage Universe, universe.earlystage.pl, publikacji CEO ceo.org.pl oraz materiałów Newsweek Polska newsweek.pl.