ASD i ADHD u dzieci mogą powodować zachowania uciążliwe dla osoby prowadzącej lekcje. Wzmacnianie zachowań oczekiwanych u dzieci z ASD i ADHD jest więc kluczową umiejętnością nauczyciela, który, mając często ponad dwudziestoosobową grupę podopiecznych, musi realizować podstawę programową i jednocześnie zapewnić bezpieczeństwo sobie i dzieciom. Bardzo często nauczyciele pytają, jak sobie z tym poradzić?
Zarówno ASD, jak i ADHD to zaburzenia neurorozwojowe, co oznacza, że już na wczesnym etapie układ nerwowy dziecka zaczyna rozwijać się w sposób nietypowy. Doprowadzi to w przyszłości do szeregu zachowań odbiegających od standardowych oczekiwań społecznych utrudniających dziecku prawidłowe funkcjonowanie. Pomimo że objawy diagnostyczne ASD i ADHD są różne i każde dziecko jest inne, to z perspektywy nauczyciela pewne zachowania dzieci są bardzo podobne i równie uciążliwe. Dziecko z diagnozą ASD lub ADHD może na lekcji być rozkojarzone, impulsywne, odmawiać wykonania polecenia, mieć ataki złości lub agresji, uciekać lub nie wracać na wezwanie, a także często „odpływać” myślami do własnego świata. Znasz to z własnej klasy?
Zachowania te są trudne nie tylko dla otoczenia (nauczyciela, rodziców), ale przede wszystkim dla samego dziecka. Znajduje się ono pod ciągłą presją krytycznych uwag i wymagań, których niejednokrotnie nie jest w stanie realizować lub robi to z ogromnym wysiłkiem.
ASD i ADHD z perspektywy dziecka
Dziecko z ASD i ADHD ciągle słyszy, że zrobiło coś źle, zachowuje się nie tak, jak trzeba i odbiega zachowaniem od innych. Ciągłe uwagi, wielokrotnie powtarzane „NIE”, a czasami także sarkazm lub wyśmiewanie, to niestety codzienność wielu dzieci neuroatypowych. To sytuacje bardzo trudne i krzywdzące. Dlatego tak ważne jest, aby skutecznie wzmacniać zachowania oczekiwane, aby dziecko mogło czuć dumę, zadowolenie, radość i wszystkie inne pozytywne uczucia, które pozwolą mu być szczęśliwym w grupie i podjąć współpracę z dorosłymi.
ASD i ADHD z perspektywy nauczyciela
Mając w klasie dziecko z diagnozą ASD lub ADHD, nauczyciel nigdy nie wie, czego może się spodziewać, więc nauczony doświadczeniem spodziewa się najtrudniejszego: braku reakcji, ucieczki, impulsywnego działania, agresji, rzucania przedmiotami, rozmów podczas lekcji, a zatem wszystkiego, co utrudnia pracę, koncentrację i skuteczną naukę. Nauczyciel bywa wyczerpany psychicznie ciągłym powtarzaniem: „nie biegaj, nie gadaj, nie skacz, nie bij, nie rzucaj…” i sfrustrowany brakiem skuteczności, a czasami wręcz pogorszeniem sytuacji.
Jak sobie z tym poradzić?
Wzmacnianie zachowań oczekiwanych jest kluczem do sukcesu. Zamiast skupiać się na zachowaniach trudnych u dziecka, wzmacniamy to, co jest oczekiwane i w ten sposób zmieniamy proporcje: coraz częściej dziecko robi to, co trzeba. Wzmacnianie zachowań oczekiwanych u dzieci z ASD i ADHD dokonuje się w 4 krokach.
Krok 1. Wybierz zachowanie do nauczenia lub modyfikacji
Zachowanie oczekiwane może być wzmocnione wtedy, gdy jest jasno i konkretnie określone, proste i wymierne. Przykład poprawnego zdefiniowania zachowania do wzmocnienia: dziecko podnosi rękę, gdy chce coś powiedzieć (łatwo stwierdzić, czy to robi, rozumie, co jest wymagane, i można policzyć, ile razy zachowanie zostało wykonane). Przykład złego zdefiniowania zachowania do wzmocnienia: dziecko jest grzeczne na lekcji (co właściwie oznacza sformułowanie: „grzeczne”?).
Bardzo ważne jest, aby zachowanie zdefiniować w sposób pozytywny (co dziecko ma robić), a nie negatywny (czego ma nie robić). Przykład poprawnego zdefiniowania zachowania pozytywnego: dziecko podnosi rękę, gdy chce coś powiedzieć. Przykład złego zdefiniowania zachowania: dziecko nie odzywa się, gdy nikt go nie pyta (podwójne zaprzeczenie).
Krok 2. Wybierz rozkład wzmocnienia
Brzmi jak wyższa matematyka, ale jest całkiem proste: zdecyduj, jak często będziesz nagradzać dziecko za zachowanie zgodne z oczekiwaniem.
Masz do wyboru kilka metod: równe odstępy czasowe (np. co 5 minut) lub różne (losowe). Możesz też wybrać równe ilości zdarzeń (np. za każdym razem, gdy …) lub nagradzać losowo (raz po 3 zdarzeniach, a innym razem po 5).
Jak to zrobić w praktyce? Oto kilka wskazówek!
- Liczba zdarzeń jest wygodna w użyciu, gdy czynność da się łatwo policzyć, np. liczba wykonanych zadań czy liczba napisanych wyrazów.
- Odstępy czasowe są wygodniejsze, gdy zależy Ci na czasie wykonania zadania, np. dziecko czyta na głos przez 3 minuty.
- Na początku pracy nad wzmacnianiem zachowania nagradzasz jak najczęściej – w przypadku, gdy liczysz zachowania, to po każdym pozytywnym wykonaniu, a jeśli monitorujesz czas, to po jak najkrótszym odcinku czasu, jakie dziecko jest w stanie osiągnąć.
- Gdy dziecko zaczyna już prezentować zachowanie, nad którym pracujecie, to stopniowo wydłużasz czas lub zwiększasz liczbę zachowań, po których następuje wzmocnienie.
- W kolejnym etapie, gdy dziecko coraz częściej prezentuje właściwe zachowanie, wzmocnienia stosujesz z coraz większą losowością.
- Gdy zachowanie wzmacniane ulega regresji, zwiększasz częstotliwość wzmocnień lub zmieniasz wzmocnienie – i tak dochodzisz do następnego kroku.
Krok 3. Wybierz wzmocnienia
Stwórz listę rzeczy i czynności, które wzmacniają zachowanie (coś, na czym dziecku zależy). W warunkach szkoły bardzo ważne jest, aby na tej liście było bardzo dużo wzmocnień niematerialnych (pochwała, aprobata, uśmiech, uwaga skupiona na uczniu itp.). Ludzie są gatunkiem społecznym i wzmocnienia społeczne są zazwyczaj najbardziej efektywne.
Wzmocnienia materialne też mogą się na liście znaleźć (szczególnie dla dzieci z diagnozą ASD, u których ze specyfiki zaburzenia wynikają trudności w relacjach społecznych), ale trzeba uważać z ich używaniem, bo wzmocnienia materialne podlegają szybkiej inflacji (bardzo szybko przestają działać).
Ten krok wymaga znajomości ucznia, jego potrzeb, preferencji i oczekiwań. To, co jest atrakcyjne dla jednego, może być neutralne lub wręcz niechciane dla innego (np. jedno dziecko chętnie rysuje, a inne tego nie lubi). To szczególnie ważne przy uczniach z diagnozą ASD i ADHD, ponieważ ze względu na nietypowy rozwój układu nerwowego mają oni także niestandardowe potrzeby (np. przy nadwrażliwości na dotyk – unikamy dotyku lub gdy dziecko ma potrzebę głębokiej stymulacji – zapewniamy stymulację). Warto zapoznać się z diagnozą integracji sensorycznej (jeśli jest dostępna) i obserwować ucznia, aby wiedzieć, na czym dziecku zależy).
Potrzeby i oczekiwania dziecka zmieniają się wraz z jego rozwojem: dziecko dorasta, uczy się nowych rzeczy, przyzwyczaja się do niektórych sytuacji.
Trzymaj się kilku prostych zasad:
- porozmawiaj z rodzicami i dowiedz się, co wzmacnia zachowania dziecka;
- obserwuj dziecko i zanotuj własne wnioski;
- stwórz jak najdłuższą listę wzmocnień, które możesz zastosować w ramach lekcji (masz czas, miejsce i środki);
- cały czas aktualizuj listę (wykreślaj rzeczy, które przestają działać i dodawaj nowe).
Krok 4. Zacznij działać
Wybierz na początek jedno zachowanie do wzmocnienia: proste, konkretne i policzalne. Z pewnością pojawią się pytania i wątpliwości – to normalne, gdy zaczynasz coś nowego. Daj sobie czas na dobre przygotowanie planu (kroki od 1. do 3). Testuj i ucz się reakcji dziecka.
Kiedy dodać następne zachowanie?
Gdy zaczniesz działać i pojawią się pierwsze rezultaty, dodaj kolejne zachowanie do planu. Dodaj nowe zachowanie, gdy poczujesz, że poprzednie jest na tyle utrwalone, że masz przestrzeń na kolejny cel do pracy. Poczuj komfort płynący z poczucia panowania nad sytuacją. Bardzo ważne jest to, aby nastawić się na proces, który wymaga systematyczności, cierpliwości i jest ukierunkowany na długoterminowe efekty. Dużo zależy od Twojej konsekwencji oraz od tego, jakich wzmocnień będziesz używać i z jaką częstotliwością. Pracując na wzmocnieniach, lepiej stosować ich więcej – pochwał, uśmiechów i doceniania – niż mniej.
Piękne w tej metodzie jest to, że sprawdza się u wszystkich dzieci, a w przypadku tych z diagnozą ADHD i ASD jest to jedną z najbardziej skutecznych metod uczenia zachowań oczekiwanych. Doceniaj, angażuj i ciesz się tym, jak dziecko rozkwita.
