Lęk u nastolatków w szkole jest zjawiskiem powszechnym, ale jego rozpoznanie i właściwa reakcja wciąż stanowią wyzwanie dla nauczycielek I nauczycieli. Uczniowie często nie potrafią nazwać swoich emocji ani poprosić o pomoc. Wczesne dostrzeżenie pierwszych symptomów lęku i udzielenie wsparcia może zapobiec pogłębianiu się trudności emocjonalnych. Jak rozpoznać objawy i w jaki sposób zareagować, aby pomóc uczniowi?
Stając oko w oko z tygrysem w syberyjskiej tajdze, z pewnością rozważałabyś możliwość szybkiej ucieczki – o ile twoje ciało nie zamarłoby ze strachu. W mniej spektakularnej codzienności, gdy twoje dziecko długo nie odbiera telefonu, zalękniona dzwonisz ponownie, aż w końcu usłyszysz znudzone: „No co?”. Gdy myślisz o jutrzejszej rozmowie z szefem, wciąż przerabiasz możliwe scenariusze, czując ciężar w klatce piersiowej i napięcie w ciele – to również doświadczenie lęku.
Lęk szkolny
Lęk pojawia się w naszym życiu codziennie, w różnym nasileniu i w rozmaitych kontekstach. Pewnie znasz go z wieczornych maratonów katastroficznych myśli, które nie dają Ci zasnąć. Z podobnymi doświadczeniami zmagają się nastolatkowie, choć często błędnie uważa się, że nie mają się czego bać. Przecież w naszych polskich realiach dzieci nie muszą mierzyć się z tygrysami i nie mają poważnych trosk – domeny odpowiedzialnych dorosłych ludzi.
A jednak, pomimo pozornie spokojnych warunków, nastolatkowie czują lęk. Jak wskazuje raport Światowej Organizacji Zdrowia z 2025 r., zaburzenia lękowe, w tym napady paniki i nadmierne zamartwianie się, to najczęściej występujące trudności psychiczne w nastoletniej grupie wiekowej. Szacuje się, że dotyczą one około 4,1% dzieci w wieku 10–14 lat oraz 5,3% młodzieży w wieku 15–19 lat.
Źródła lęku szkolnego
Proces dojrzewania to czas burzliwej i trudnej przemiany. W ciele nastolatka zachodzi hormonalna rewolucja, która uwidacznia się w zmianach fizycznych, niekiedy trudnych do zaakceptowania. Jednocześnie młody człowiek przeistacza się psychicznie – pojawia się niepewność, gwałtowne zmiany nastroju i silne emocjonalne reakcje. Równie istotny jest kontekst społeczny, w którym młoda osoba usilnie próbuje się odnaleźć. Poszukuje swojej tożsamości, wyodrębnia się i buduje poczucie grupowej przynależności.
W szkole nastolatkowie – każdy na swojej własnej hormonalnej karuzeli, z bagażem psychologicznych procesów i środowiskowych doświadczeń – spotykają się, by wspólnie burzyć spokój tego świata (a przynajmniej klas i korytarzy). Wciąż porównują się z innymi, a w porównaniach tych zwykle wypadają gorzej. Nie pomaga w tym system szkolny podkreślający znaczenie oceniania. Presja wyników, presja relacji, próba spełnienia oczekiwań rodziców; do tego nieprzyjemna atmosfera w domu, sytuacja ekonomiczna, a także niepewna przyszłość powodują zagubienie, które łatwo przeradza się w ogromny stres i trudny do zniesienia lęk.
To wszystko może wydawać się przytłaczające również dla Ciebie jako nauczycielki/nauczyciela, bo to właśnie Ty możesz być osobą, która jako pierwsza zauważy te trudności. Ale spokojnie – nie jesteś diagnostą, wystarczy, że dostrzeżesz niepokojące zmiany i nie przejdziesz obok nich obojętnie.
Lęk u nastolatków – pierwsze symptomy
Niestety – nie istnieją lekcje z rozpoznawania swoich stanów emocjonalnych. Ta luka jest sporą przeszkodą nie tylko dla nieświadomych własnych przeżyć uczniów, ale także dla próbujących im pomóc nauczycieli. Dlatego na etapie rozpoznawania lęku u nastolatków tak istotna jest spostrzegawczość, delikatność i cierpliwość. Skoro lęk bywa niemy, jak go rozpoznać? Ważne, byś już z zasady pamiętała, że lęk jest jak słońce w Polsce zimą – to, że go nie widać, nie znaczy, że nie istnieje. Odpowiadając na pytanie – najprościej, obserwując to, co widoczne dla oka – objawy fizyczne i behawioralne.
Jeśli uczeń po wizycie u lekarza nadal zgłasza ból brzucha lub głowy i chodzi do pielęgniarki, może być obciążony stresem. Psychosomatyczne źródło dolegliwości nie sprawia, że ból jest mniejszy, „udawany” – dla ucznia jest on równie realny jak w przypadku niestrawności czy IBS. W przypadku lęku mogą również pojawić się inne alarmujące dolegliwości, jak: nudności, wymioty, biegunka, niepokój ruchowy, drżenie rąk czy duszność. Niektóre z nich łatwo pominąć, inne zaś wydawać się mogą przesadzone. Nie bagatelizuj tego, co wzbudza twoją czujność, bo odrobina twojej nadgorliwości może znacznie poprawić już i tak wyboistą codzienność nastolatka.
Podczas gdy niektóre objawy fizyczne bywają trudne do zaobserwowania, zachowania są bardziej widoczne. Uczeń coraz częściej opuszcza lekcje, nie chce odpowiadać na pytania i woli dostać złą ocenę niż się odezwać? To nie jego wymysł, lecz paraliżujący lęk przed niepowodzeniem i kompromitacją. Uczennica odmawia pracy w grupie, nie dołącza do niej, albo robi to na samym końcu, zmuszona przez nauczycielkę? Może boi się pracować z osobami, które ją wyśmiewają i poniżają. Nastolatek pogorszył się w nauce, jest zdekoncentrowany lub odkłada zadania na później? Może to lenistwo, a może trawiący trzewia strach przed oceną, niespełnieniem oczekiwań lub własną przyszłością.
Drażliwość i agresja
Innymi objawami, które również zasługują na akapit w tym artykule, są wzmożona drażliwość i agresja. Nie trzeba pytać o przyczynę, bo mechanizmy obronne często są irracjonalne, dają złudzenie radzenia sobie z daną sytuacją i pozwalają uniknąć samego doświadczenia. Uczennica, która reaguje agresywnie wobec innych uczniów lub nauczycielki/nauczyciela, może tak naprawdę czuć się zagrożona – ośmieszenie, poniżenie czy ocenianie realnie czyhają na jej wątłą samoocenę.
Badania wskazują, że to dziewczynki odczuwają większy lęk w szkole oraz że lęk rośnie wraz ze specyficznymi trudnościami w uczeniu się (takich jak dysleksja czy dysgrafia). Jednak dla Ciebie jako nauczycielki nie ma to większego znaczenia. Najistotniejsze jest odsunięcie własnego pierwszego wrażenia na rzecz głębszej analizy i próby przyjrzenia się temu, co kryje się pod pozornie buntowniczymi, irytującymi i męczącymi zachowaniami nastolatków.
Jak wspierać ucznia?
Skoro dzięki odrobinie troski i spostrzegawczości udało Ci się dostrzec lęk u nastolatka w szkole, pewnie zastanawiasz się, co możesz zrobić. Rzecz jasna, główna odpowiedzialność spoczywa na rodzicach – to oni w największej mierze decydują o losach swojej pociechy. Po swojej stronie masz kilka sposobów, które pomogą Ci uniknąć poczucia bezsilności i nie pozostawić w niej zalęknionego ucznia.
W okresie dzieciństwa szczególnie ważne jest poczucie kompetencji osobistej, czyli przekonanie o własnej skuteczności (Bandura, 1993; Talik, 2014). Jak można wzmacniać je w warunkach szkolnych?
- Bezpieczeństwo w klasie
Jako nauczyciel/nauczycielka wpływasz na tworzenie szkolnego środowiska. Zwróć uwagę, by zapewnić uczniom maksymalne poczucie bezpieczeństwa. Reagując na przemoc rówieśniczą, tworząc jasne zasady i umożliwiając budowanie poczucia przynależności, jesteś aktywnym uczestnikiem więzi na linii uczeń–nauczycielka. Jak wskazują wyniki przeprowadzonych w 2022 roku badań – istnieje silny związek między wyższym poziomem poczucia przynależności do społeczności szkolnej (wynikającym z panującej w niej atmosfery) a mniejszym nasileniem objawów depresyjnych i lękowych u młodzieży (Łukasik, 2025). Warto również zwrócić uwagę na przewidywalność zadań, m.in. zapowiadanie sprawdzianów z wyprzedzeniem. Stabilność ram zwiększa poczucie pewności. - Spokojna rozmowa
Jakkolwiek banalnie to brzmi, niewymuszona, delikatna i przyjazna rozmowa może otworzyć zamrożone lękiem serce nastolatka. Jak pisał Carl Rogers, doświadczenie bycia naprawdę wysłuchanym pozwala spojrzeć na własne przeżycia w nowy sposób i ruszyć dalej. Ważne, by nie wywierać presji – nastolatek ma jej już w życiu pod dostatkiem. Niekiedy wystarczy delikatnie zaczepić, ciepło zagadać, zainteresować się tym, co uczeń lubi i jak się czuje, a sam wyrazi swoje obawy. - Empatyczne podejście
Czasami nie chodzi o to, co można zrobić, ale czego nie robić. Bardzo często czynnikiem stresogennym dla nastolatka jest relacja z nauczycielką. Zamiast okazywać wyższość w sytuacji szkolnej poprzez krytykę, poniżanie – nawet subtelne, gdy uczeń nie zna odpowiedzi – warto zadać sobie pytanie, jak ja chciałabym być traktowana w takiej sytuacji i czy na pewno moje metody wspomagają rozwój młodego człowieka. Dobrym rozwiązaniem może być np. umożliwienie uczniowi odpowiedzi po lekcji zamiast na forum klasy. - Współpraca
Bez obaw – nie musisz sama/sam zarządzać lękiem u nastolatków. Ważne, żeby zauważyć trudność i podjąć działanie.. Lękowi, mimo że często pojawia się w związku z obciążeniem szkołą, warto przyglądać się w szerszym kontekście. Dlatego poproś o pomoc pedagoga, zaangażuj psychologa szkolnego i – przede wszystkim – porozmawiaj z rodzicami zestresowanego nastolatka. Wiele kłopotów można rozwiązać dzięki zrozumieniu i współpracy.
Garść wskazówek
Lęk u nastolatków w szkole nie musi być taki straszny – zarówno dla Ciebie, jak i dla uczniów – jeśli zostanie dostrzeżony. Podsumowując, najważniejsze to:
- zwracać uwagę na objawy napięcia fizycznego (bóle brzucha, głowy, nudności, niepokój ruchowy)
- zauważać zmiany w zachowaniu, w tym agresję;
- aranżować spokojne rozmowy z uczniem po lekcji
- unikać publicznego zawstydzania, np. komentowania na forum klasy braku odpowiedzi ucznia lub używania ironicznego stwierdzenia: „Przecież to było proste”;
- wzmacniać poczucie kompetencji ucznia, doceniając wysiłek i postęp, a nie jedynie wynik;
- reagować na trudne sytuacje w relacjach rówieśniczych;
- korzystać ze wsparcia specjalistów, w tym pedagoga i psychologa szkolnego;
- utrzymywać kontakt z rodzicami.
Empatia w codziennej pracy z uczniem
Lęk wywołuje koncentrację na sobie, na przeżywanych stanach, uczuciach i emocjach, a nie na rozwiązaniu problemu. Twoja uważność i życzliwa relacja z uczniem mogą stać się pierwszym krokiem do zauważenia trudności i udzielenia nastolatkowi potrzebnego wsparcia, nie tylko w kwestii praktycznej pomocy w kłopocie, ale również w budowaniu poczucia skuteczności.
Polecane źródła
- Światowa Organizacja Zdrowia – Adolescent mental health https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/adolescent-mental-health
- Instytut Badań Edukacyjnych – Dobrostan szkolny w klasach zróżnicowanych https://ibe.edu.pl/files/BIBLIOTEKA/Szkola-dostepna/dobrostan-szkolny-w-klasach-zr oznicowanych.pdf
- Łukasik, B. (2025). Possibilities for Supporting Students with Anxiety Disorders in the School Environment. „Podstawy Edukacji”, 18, 103–120 https://czasopisma.ujd.edu.pl/index.php/PE/article/download/2853/2039
- Napierała M., Stres szkolny – co mówią badania i jak możemy pomóc? https://beatakaczor.pl/stres-szkolny-co-mowia-badania-i-jak-mozemy-pomoc/
- Story M., Zaburzenia lękowe u dzieci https://www.poradnia3.krakow.pl/downloads/artykuly/50_zaburzenia_lekowe_u_dzieci.pdf
- Talik, E., & Król, K. (2014). Lęk szkolny a strategie radzenia sobie ze stresem u dzieci. https://www.researchgate.net/publication/321654263_Lek_szkolny_a_strategie_radzenia_sobie_ze_stresem_u_dzieci_Moderujaca_rola_uogolnionego_poczucia_wlasnej_skutecznosci
- Szczepaniak, A. (2013). Lęk i zaburzenia lękowe u dzieci i młodzieży. „Informator Oświatowy”, nr 1/2013. https://www.scribd.com/document/886740124/Anna-Szczepaniak-Lek-i-Zaburzenia-Lekowe-u-Dzieci-i-Mlodziezy-IO-Nr-1-13-s-25
