Prawo autorskie w pracy dydaktycznej staje się codziennością. Nauczyciele często tworzą różnorodne materiały edukacyjne, które w rozumieniu prawa autorskiego mogą być traktowane jako „utwory”. Oznacza to, że są one chronione przed nieuprawnionym wykorzystywaniem przez osoby trzecie. Ważne jest, aby nauczyciele byli świadomi swoich praw, co może pomóc w ochronie ich twórczości oraz zapobieganiu naruszeniom.
Na samym wstępie warto przywołać definicję utworu z Ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych. Przedmiotem prawa autorskiego jest każdy przejaw działalności twórczej o indywidualnym charakterze, ustalony w jakiejkolwiek postaci, niezależnie od wartości, przeznaczenia i sposobu wyrażenia. Tak zdefiniowany utwór może być wyrażony słowem, symbolami matematycznymi, znakami graficznymi i przybierać różne formy. Chroniony jest zarówno utwór dokończony, jak i nieukończony, niezależnie od jego wartości i przeznaczenia. Przy czym należy wyraźnie zaznaczyć, że sama czynność nauczania, polegająca na podjęciu pewnego wysiłku umysłowego i obowiązku starannego działania, nie podlega ochronie prawno-autorskiej.
Prawo autorskie w szkole – nauczyciel jako twórca
W ramach pracy dydaktycznej nauczyciele wielokrotnie tworzą utwory, które mogą podlegać ochronie. Dzieje się tak, kiedy na przykład przygotowują niepowtarzalny test, niekonwencjonalne w swej formie czy treści przedstawienie, autorski scenariusz lekcji czy innowacyjne materiały dydaktyczne. Należy jednak wyraźnie zaznaczyć, że ochronie podlega wyłącznie sposób wyrażenia (uzewnętrznienia) danych pomysłów, idei, przemyśleń. Prawo nie chroni natomiast samej idei, faktu, metody czy pomysłu na konkretny utwór. Tym samym nauczyciel A ma prawo zastosować pomysł nauczyciela B na prowadzenie zajęć, jeżeli wyrazi go własnymi słowami, np. zainspirowany scenariuszem lekcji napisanym przez B, sam napisze podobny scenariusz. Niedopuszczalne jest natomiast przepisanie lub skopiowanie przez A scenariusza nauczyciela B i używanie go jako własnego.
Prawo autorskie do własnych utworów
Wyróżniamy dwa rodzaje praw przysługujących twórcy utworu. Prawa majątkowe oraz osobiste, tj. niezwiązane z interesem ekonomicznym autora, które mają charakter niezbywalny. Nie można ich przenieść na żaden podmiot trzeci. Zawsze pozostają przy twórcy. Pod pojęciem osobistych praw majątkowych należy rozumieć prawa do tego, aby nasz utwór był podpisany naszym nazwiskiem lub pseudonimem. Ponadto, aby był wykorzystywany w sposób właściwy, odpowiedzialny i uczciwy bez ingerencji w jego treść. Natomiast do autorskich praw majątkowych zaliczamy prawo do korzystania z utworu i rozporządzania nim, a także pobieranie wynagrodzenia za korzystanie z utworu (np. udzielenie licencji na korzystanie z dzieła). Autor ma zatem prawo do udzielenia podmiotowi trzeciemu zgody na odpłatne korzystanie z utworu. Wreszcie autorowi przysługuje prawo do odpłatnego lub nieodpłatnego zbycia praw do utworu (sprzedaży, uczynienia go przedmiotem darowizny).
Utwory pracownicze – czyli komu przysługują majątkowe prawa autorskie?
O ile osobiste prawa autorskie nauczycieli są niezbywalne i zawsze pozostają przy twórcy, to problem pojawia się jednak w odniesieniu do autorskich praw majątkowych. W przypadku nauczyciela nie zawsze twórcza działalność na rzecz szkoły przyniesie dodatkowe dochody. Na podstawie art. 12 Ustawy prawo autorskie i prawa pokrewne, jeżeli ustawa lub umowa o pracę nie stanowią inaczej, to pracodawca, którego pracownik stworzył utwór w wyniku wykonywania obowiązków ze stosunku pracy, nabywa z chwilą przyjęcia utworu autorskiego prawa majątkowe w granicach wynikających z celu umowy o pracę i zgodnego zamiaru stron.
Zasadność przechodzenia własności praw autorskich do utworu na pracodawcę tłumaczy się przede wszystkim tym, że to pracodawca (w naszym przypadku szkoła) stwarza nauczycielowi zaplecze organizacyjno-techniczne i finansowe do opracowania utworu. Przejścia tych praw na pracodawcę następuje „z chwilą jego przyjęcia”. Oznacza to, że aby prawa te przeszły na pracodawcę, musi mieć miejsce akt przyjęcia utworu, na przykład przez złożenie oświadczenia o akceptacji utworu. W praktyce jednak często przybiera on formę dorozumianą, co oznacza, że nawet samo korzystanie z utworu przez pracodawcę wyraża wolę jego przyjęcia. Zgodnie bowiem z art. 13 prawa autorskiego, jeżeli pracodawca nie zawiadomi twórcy w terminie sześciu miesięcy od dostarczenia utworu o jego nieprzyjęciu lub uzależnieniu przyjęcia od dokonania określonych zmian w wyznaczonym w tym celu odpowiednim terminie, uważa się, że utwór został przyjęty bez zastrzeżeń.
Warto pamiętać – umowa to podstawa
Ustalenie, czy do stworzenia utworu doszło w ramach wykonywania obowiązków pracowniczych, może nastręczać trudności. W tym przypadku należy dokonać oceny zapisów nie tylko umowy o pracę, ale brać pod uwagę opis stanowiska pracy. Ważne są również postanowienia regulaminów wewnętrznych. Jeżeli nauczyciel, pracując w szkole i wykorzystując szkolny komputer, napisze powieść, to wcale nie będzie to oznaczało, że prawa majątkowe do niej będzie miała szkoła. Należy też uwzględnić okoliczności powstania dzieła. Jeżeli nauczyciel przygotowywał pomoce dydaktyczne, testy czy scenariusze poza szkołą, w czasie wolnym, nie angażując w to środków szkoły, to automatyczne przeniesienie wynikające z art. 12 ust. 1 prawa autorskiego nie będzie miało zastosowania.
Wszędzie tam, gdzie może dojść do powstania utworu w rozumieniu ustawy o prawie autorskim, kwestia praw autorskich powinna zostać uregulowana w umowie o pracę. Dla uniknięcia niejasności i kontrowersji kwestię nabycia majątkowych praw autorskich należy precyzyjnie uregulować w umowie o pracę (na przykład pola eksplantacji). Przy czym można też w umowie wskazać, iż do nabycia praw w ogóle nie dojdzie. W sytuacji posiadania praw autorskich przez nauczyciela on sam może decydować, czy chce udostępnić swoje materiały, np.: innym nauczycielom, szkole czy uczniom. Warto w takiej sytuacji rozważyć stosowanie licencji, które jasno określają zasady korzystania z tych materiałów.
Jak dochodzić praw autorskich?
Ochrony dochodzić można wyłącznie w przypadku naruszenia przez osoby trzecie praw autorskich, na przykład poprzez przywłaszczenie autorstwa dzieła lub bezprawne korzystanie z utworu. Środki ochrony, z których mogą skorzystać nauczyciele, są rozmaite i zależą od rodzaju dokonanego naruszenia. Twórca/nauczyciel wyposażony jest także w środki prewencyjne, mające na celu zlikwidować zagrożenie, zanim jeszcze dojdzie do naruszenia praw autorskich.
W razie dokonanego naruszenia praw osobistych nauczyciel może żądać, aby osoba, która dopuściła się naruszenia, doprowadziła do usunięcia jego skutków (np. aby złożyła publiczne oświadczenie o odpowiedniej treści i formie). Jeżeli naruszenie było zawinione, sąd może także przyznać twórcy odpowiednią sumę pieniężną tytułem zadośćuczynienia za doznaną krzywdę. Może również – na żądanie twórcy – zobowiązać sprawcę, aby uiścił odpowiednią sumę pieniężną na wskazany przez twórcę cel społeczny.
W przypadku naruszenia autorskich praw majątkowych, czyli możliwości zarabiania na utworze, twórcy przysługuje prawo do żądania, zależnie od okoliczności:
- zaniechania naruszania,
- usunięcia skutków naruszenia,
- naprawienia wyrządzonej szkody,
- wydania uzyskanych korzyści.
