Uczniowie z Ukrainy od 1 września 2026 roku będą uczyć się na nowych zasadach. Od nowego roku szkolnego przestaną obowiązywać przepisy wprowadzone po wybuchu wojny, a uczniowie z Ukrainy zostaną objęci ogólnymi regulacjami dotyczącymi kształcenia cudzoziemców. Nie oznacza to jednak likwidacji wsparcia. Większość rozwiązań, które sprawdziły się w praktyce, pozostanie w polskim prawie oświatowym jako element stałego systemu. Zmieni się przede wszystkim filozofia działania państwa – zamiast regulacji kryzysowych pojawią się rozwiązania o charakterze systemowym.
Ministerstwo Edukacji poinformowało, że rok szkolny 2025/2026 jest ostatnim, w którym obowiązują szczególne przepisy przyjęte po rosyjskiej agresji na Ukrainę. Rozwiązania te były tworzone w sytuacji kryzysowej i pozwoliły polskim szkołom szybko przyjąć setki tysięcy uczniów z Ukrainy uciekających przed wojną. Umożliwiały m.in. tworzenie dodatkowych oddziałów, zatrudnianie pomocy nauczyciela czy organizowanie uproszczonych form wsparcia. Od 1 września 2026 roku uczniowie z Ukrainy będą funkcjonowali na takich samych zasadach jak pozostali uczniowie cudzoziemscy, uczący się w Polsce. Nie oznacza to ograniczenia ich praw, lecz przejście z systemu nadzwyczajnego do trwałych rozwiązań obowiązujących wszystkich uczniów z doświadczeniem migracji.
Uczniowie z Ukrainy na nowych zasadach
Dziś sytuacja wygląda inaczej. Znaczna część uczniów z Ukrainy od kilku lat uczy się w polskich szkołach, wielu z nich dobrze posługuje się językiem polskim, a szkoły wypracowały procedury dotyczące ich edukacji i integracji. Z perspektywy ustawodawcy nie ma już potrzeby utrzymywania odrębnego systemu prawnego przeznaczonego wyłącznie dla jednej grupy uczniów. Od 1 września 2026 roku zastosowanie znajdą przede wszystkim przepisy art. 165 ustawy – Prawo oświatowe oraz rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z 23 sierpnia 2017 roku dotyczące kształcenia osób niebędących obywatelami polskimi oraz obywateli polskich, którzy wcześniej uczyli się w zagranicznych systemach edukacji. Oznacza to, że uczniowie z Ukrainy będą traktowani identycznie, jak pozostali cudzoziemcy uczący się w Polsce.
Dlaczego ustawodawca odchodzi od przepisów specjalnych?
Przepisy wprowadzone po wybuchu wojny miały charakter tymczasowy. Były wielokrotnie nowelizowane i każdorazowo przedłużane wraz z kolejnymi zmianami ustawy pomocowej. Z perspektywy dyrektorów szkół oznaczało to konieczność śledzenia licznych nowelizacji i dostosowywania organizacji pracy do stale zmieniających się regulacji. Resort uznał, że po kilku latach funkcjonowania system osiągnął stabilność, a najlepsze rozwiązania można przenieść do przepisów obowiązujących wszystkich uczniów z doświadczeniem migracji. Dzięki temu szkoły będą działały w oparciu o jednolite regulacje, bez konieczności rozróżniania uczniów ze względu na kraj pochodzenia.
To także realizacja szerszego kierunku zmian w polityce edukacyjnej państwa. Coraz większy nacisk kładzie się na edukację włączającą, integrację społeczną oraz budowanie trwałych mechanizmów wsparcia zamiast rozwiązań o charakterze interwencyjnym.
Czy uczniowie z Ukrainy stracą swoje uprawnienia?
Analiza nowych regulacji pokazuje, że zdecydowana większość instrumentów wsparcia zostaje zachowana. Zmienia się jedynie ich podstawa prawna. Nadal możliwe będzie organizowanie dodatkowej nauki języka polskiego, oddziałów przygotowawczych, zajęć wyrównawczych, zatrudnianie pomocy nauczyciela oraz asystentów międzykulturowych. Uczniowie zachowują również możliwość korzystania z pomocy psychologiczno-pedagogicznej oraz innych form wsparcia wynikających z przepisów prawa oświatowego. Można więc powiedzieć, że kończy się system specjalnych przepisów, ale nie kończy się system specjalistycznego wsparcia.
Nauka języka polskiego pozostaje fundamentem integracji
Uczniowie z Ukrainy nadal mogą korzystać z dodatkowej nauki języka polskiego. Rozwiązanie to obejmuje również innych uczniów cudzoziemskich. Prawo do bezpłatnych zajęć przysługuje uczniom, którzy nie znają języka polskiego albo posługują się nim w stopniu niewystarczającym do korzystania z nauki. Zajęcia organizowane są przez organ prowadzący szkołę w wymiarze nie mniejszym niż dwie godziny tygodniowo i mogą być prowadzone przez okres do 24 miesięcy. Choć rozwiązanie to funkcjonuje od wielu lat w przepisach dotyczących wszystkich cudzoziemców, doświadczenia ostatnich lat pokazały jego ogromne znaczenie. Dyrektorzy szkół podkreślają, że poziom znajomości języka polskiego pozostaje najważniejszym czynnikiem decydującym o powodzeniu procesu integracji.
Brak odpowiednich kompetencji językowych przekłada się nie tylko na trudności w nauce języka polskiego jako przedmiotu, ale również matematyki, biologii, historii czy chemii. Uczeń może posiadać odpowiednią wiedzę merytoryczną, jednak bez znajomości języka nie jest w stanie jej zaprezentować podczas lekcji czy egzaminu. Dlatego Ministerstwo zapowiada kolejny krok – przygotowanie jednolitej podstawy programowej nauczania języka polskiego jako języka edukacji szkolnej. Dokument ma wejść w życie od 1 września 2027 roku i uporządkować sposób prowadzenia takich zajęć we wszystkich szkołach w Polsce.
Uczniowie z Ukrainy nadal mogą liczyć na wsparcie
Jednym z najważniejszych wniosków płynących z analizy nowych regulacji jest to, że państwo nie wycofuje się ze wsparcia uczniów z doświadczeniem migracji. Przeciwnie – rozwiązania, które przez ostatnie cztery lata sprawdziły się w praktyce, zostały włączone do systemowych przepisów prawa oświatowego. Oznacza to, że dyrektorzy szkół nadal będą dysponowali szerokim katalogiem narzędzi umożliwiających dostosowanie procesu kształcenia do indywidualnych potrzeb uczniów.
Pierwszym z nich pozostają oddziały przygotowawcze. Mogą być organizowane dla uczniów, którzy z powodu bariery językowej lub różnic programowych wymagają intensywnego wsparcia przed rozpoczęciem nauki w klasie ogólnodostępnej. Ich zadaniem jest stworzenie warunków do stopniowego wyrównania kompetencji językowych i edukacyjnych. Praktyka pokazuje, że dobrze funkcjonujące oddziały przygotowawcze znacząco zwiększają szanse ucznia na późniejsze powodzenie w nauce.
Szkoły zachowują również możliwość organizowania dodatkowych zajęć wyrównawczych z poszczególnych przedmiotów. Jest to szczególnie ważne w przypadku uczniów, którzy w okresie wojny korzystali z nauczania zdalnego, uczyli się w kilku różnych systemach edukacyjnych lub z powodu migracji mieli przerwy w realizacji obowiązku szkolnego. Zajęcia te mają umożliwić uzupełnienie braków edukacyjnych bez konieczności powtarzania klasy.
Nie zmieniają się także przepisy dotyczące zatrudniania pomocy nauczyciela władającej językiem kraju pochodzenia ucznia. W pierwszych miesiącach pobytu w polskiej szkole taka osoba często staje się nie tylko tłumaczem, ale również przewodnikiem po nowym systemie edukacji. Wspiera ucznia podczas lekcji, pomaga w kontaktach z nauczycielami oraz ułatwia współpracę szkoły z rodzicami.
Asystent międzykulturowy – zawód potrzebny w polskiej szkole
Jednym z najważniejszych doświadczeń ostatnich lat było pojawienie się w szkołach asystentów międzykulturowych. Początkowo rozwiązanie to miało charakter tymczasowy, jednak praktyka pokazała, że osoby pełniące tę funkcję odgrywają znacznie szerszą rolę niż jedynie pomoc językowa.
Asystenci wspierają uczniów w procesie adaptacji do nowego środowiska, pomagają rodzicom zrozumieć zasady funkcjonowania polskiej szkoły, uczestniczą w spotkaniach z wychowawcami, wyjaśniają kwestie organizacyjne i kulturowe oraz pomagają rozwiązywać sytuacje konfliktowe wynikające z różnic kulturowych lub językowych. Ministerstwo Edukacji zdecydowało, że do 4 marca 2027 roku utrzymane zostaną ułatwienia dotyczące zatrudniania asystentów międzykulturowych. Nadal będą mogły pełnić tę funkcję osoby nieposiadające obywatelstwa polskiego, jeżeli znają język polski w stopniu umożliwiającym wykonywanie obowiązków. Nie będzie wymagane formalne potwierdzenie tej znajomości odpowiednim certyfikatem.
Z punktu widzenia dyrektorów szkół jest to decyzja niezwykle istotna. W wielu placówkach właśnie obywatele Ukrainy posiadają najlepsze kompetencje, pozwalające skutecznie wspierać nowo przybyłych uczniów i ich rodziny. Wprowadzenie obowiązku przedstawienia certyfikatu językowego mogłoby doprowadzić do utraty wielu doświadczonych pracowników.
Nowe przepisy oznaczają również nowe obowiązki dyrektorów
Choć większość form wsparcia pozostaje bez zmian, przejście na rozwiązania systemowe będzie wymagało od dyrektorów szkół dokładniejszego stosowania przepisów Prawa oświatowego. Przede wszystkim konieczne będzie każdorazowe dokonanie oceny, czy uczeń rzeczywiście wymaga dodatkowej nauki języka polskiego, skierowania do oddziału przygotowawczego lub objęcia zajęciami wyrównawczymi. O ile w okresie obowiązywania przepisów szczególnych część działań miała charakter uproszczony, obecnie szkoły będą musiały działać w oparciu o standardowe procedury wynikające z przepisów prawa oświatowego. W praktyce większego znaczenia nabierze także dokumentowanie udzielanego wsparcia oraz współpraca z organem prowadzącym odpowiedzialnym za finansowanie dodatkowych zajęć.
Łatwiejsze ukończenie szkoły podstawowej
Nowelizacja przepisów rozwiązuje także problem, który od kilku lat budził wiele wątpliwości interpretacyjnych. Dotyczył on uczniów przybyłych z zagranicy, którzy ze względu na różnice pomiędzy systemami edukacji nie realizowali wszystkich przedmiotów przewidzianych w polskiej podstawie programowej. W praktyce zdarzały się sytuacje, w których uczeń trafiał do odpowiedniej wiekowo klasy, jednak wcześniej nie uczył się przedmiotów obowiązkowych w polskiej szkole albo realizował je w innym zakresie. Powodowało to trudności przy klasyfikacji oraz ukończeniu szkoły podstawowej.
Nowe przepisy wprowadzają rozwiązanie systemowe pozwalające zakończyć edukację również takim uczniom. Jest to zmiana istotna nie tylko dla obywateli Ukrainy, ale dla wszystkich dzieci przybywających do Polski z zagranicy.
„Przyjazna szkoła” pozostaje jednym z filarów wsparcia
W roku szkolnym 2026/2027 kontynuowany będzie rządowy program „Przyjazna szkoła”, finansowany z Funduszy Europejskich dla Rozwoju Społecznego. Program obejmuje trzy podstawowe obszary. Pierwszy dotyczy finansowania zatrudnienia asystentów międzykulturowych. Drugi koncentruje się na dobrostanie psychicznym uczniów, rodziców oraz nauczycieli poprzez rozwój pomocy psychologiczno-pedagogicznej i działań profilaktycznych. Trzeci zakłada doskonalenie zawodowe nauczycieli oraz przygotowanie szkół do pracy w coraz bardziej zróżnicowanym środowisku edukacyjnym. Istotne jest również to, że program nie jest kierowany wyłącznie do uczniów z Ukrainy. Ma on wspierać wszystkie szkoły pracujące z dziećmi posiadającymi doświadczenie migracji lub uchodźstwa, niezależnie od kraju pochodzenia.
Koniec wyjątkowych przepisów, początek nowych wyzwań
Od 1 września 2026 roku kończy się okres wyjątkowych regulacji, ale nie kończy się odpowiedzialność państwa za zapewnienie równych szans edukacyjnych uczniom z doświadczeniem migracji. Najbliższe miesiące pokażą jednak, czy system wsparcia będzie odpowiednio finansowany i czy samorządy oraz szkoły będą dysponowały wystarczającymi zasobami kadrowymi, aby utrzymać dotychczasowy poziom pomocy. To właśnie dostępność nauczycieli języka polskiego jako obcego, asystentów międzykulturowych oraz specjalistów pomocy psychologiczno-pedagogicznej może okazać się największym wyzwaniem po zakończeniu obowiązywania przepisów szczególnych.
Najważniejsze zmiany od 1 września 2026 roku:
- kończy się obowiązywanie specjalnych przepisów dotyczących edukacji uczniów z Ukrainy;
- uczniowie zostają objęci ogólnymi regulacjami dotyczącymi kształcenia cudzoziemców;
- utrzymane zostaje prawo do dodatkowej nauki języka polskiego przez okres do 24 miesięcy;
- nadal możliwe będzie tworzenie oddziałów przygotowawczych i organizowanie zajęć wyrównawczych;
- utrzymano możliwość zatrudniania asystentów międzykulturowych, a uproszczone zasady ich zatrudniania będą obowiązywać do 4 marca 2027 roku;
- od 2027 roku zacznie obowiązywać jednolita podstawa programowa nauczania języka polskiego dla uczniów cudzoziemskich;
- kontynuowany będzie program „Przyjazna szkoła”, wspierający integrację i rozwój kompetencji szkół pracujących z uczniami z doświadczeniem migracji.
