Spółdzielnia uczniowska to przestrzeń, w której uczniowie uczą się współpracy poprzez działanie. Nie wszystkich umiejętności związanych z pracą zespołową można nauczyć się w szkolnej ławce. Czasem trzeba zmienić perspektywę, wspólnie podjąć decyzję, podzielić odpowiedzialność, zmierzyć się z błędem i zobaczyć realny efekt własnego działania. To właśnie w spółdzielni uczniowskiej młodzi ludzie zdobywają takie doświadczenia.
Nie jest to jednak nowy pomysł. Pierwsza polska spółdzielnia uczniowska powstała już w 1900 roku w Pszczelinie pod Warszawą z inicjatywy Jadwigi Dziubińskiej. Miała uczyć młodzież wspólnego gospodarowania, samodzielności i odpowiedzialności1.
Dziś ta idea zyskuje uporządkowane ramy prawne. Od 1 września 2026 roku zasady tworzenia i działania spółdzielni uczniowskich zostaną uregulowane w ustawie – Prawo oświatowe. Nowe przepisy określają m.in. sposób zakładania spółdzielni uczniowskich, zakres działalności, zasady członkostwa, strukturę organów oraz sposób prowadzenia finansów.
Spółdzielnie, które już działają, nie muszą zaczynać od nowa. Będą jednak zobowiązane dostosować swoje statuty do nowych regulacji do 1 września 2027 roku.
Więcej niż szkolny sklepik
Spółdzielnia uczniowska jest dobrowolnym zrzeszeniem uczniów jednej szkoły lub placówki. Jej celem jest nie tylko rozwijanie przedsiębiorczości, ale także uczenie gospodarności, odpowiedzialności, solidarności oraz współpracy. Podobnie jak samorząd uczniowski angażuje uczniów we wspólne podejmowanie decyzji i inicjatywy na rzecz szkolnej społeczności. Dodatkowo rozwija kompetencje ekonomiczne związane m.in. z planowaniem kosztów, gospodarowaniem środkami i oceną efektów podejmowanych działań
Nie jest firmą w tradycyjnym rozumieniu. Od 1 września 2026 roku przepisy wyraźnie wskażą, że nie ma osobowości prawnej i nie podlega wpisowi do Krajowego Rejestru Sądowego. Może jednak podejmować realne działania, prowadzić uproszczoną rachunkowość i gospodarować środkami przeznaczonymi na cele zapisane w statucie2.
Zakres tych działań jest szeroki. Na rzecz szkoły lub placówki oraz uczniów spółdzielnia może prowadzić działalność usługową, handlową lub wytwórczą. Jej aktywność może być również skierowana do środowiska lokalnego i obejmować działalność społeczno-kulturalną, promocyjną lub edukacyjną.
Spółdzielnia nie musi więc ograniczać się do prowadzenia szkolnego sklepiku. Uczniowie mogą na przykład:
- projektować i wykonywać biżuterię z materiałów pochodzących z recyklingu;
- pomagać seniorom ze środowiska lokalnego w korzystaniu z aplikacji i podstawowych funkcji smartfonów;
- organizować koleżeńskie korepetycje lub inne formy uczniowskiego wsparcia w nauce;
- przygotowywać szkolne gadżety, dekoracje i materiały promocyjne;
- prowadzić akcje wymiany, zbiórki i ponownego wykorzystania książek, przyborów szkolnych lub innych przedmiotów.
To tylko przykłady. Konkretna działalność powinna być zgodna ze statutem spółdzielni, dostosowana do wieku uczniów oraz prowadzona na warunkach uzgodnionych z dyrektorem. Najważniejsze jest jednak nie to, co uczniowie sprzedadzą, wykonają lub zorganizują, ale czego nauczą się podczas całego procesu.
Jak założyć spółdzielnię uczniowską?
Od 1 września 2026 roku z inicjatywą utworzenia spółdzielni będzie mogła wystąpić grupa co najmniej pięciu uczniów danej szkoły lub placówki, którzy ukończyli 13 lat. W przypadku małoletnich założycieli potrzebna będzie pisemna zgoda rodziców3.
Założyciele przekazują dyrektorowi listę członków grupy, wymagane zgody oraz projekt statutu. Dyrektor wyraża zgodę na utworzenie spółdzielni po wcześniejszym uzgodnieniu z uczniami warunków jej działania. Wyznacza też nauczyciela-opiekuna, który musi pisemnie zgodzić się na pełnienie tej funkcji.
Spółdzielnia działa na podstawie własnego statutu. To w nim określa się m.in. jej nazwę, zakres działalności, zasady członkostwa, prawa i obowiązki członków, zadania organów, sposób ich wyboru oraz zasady gospodarowania mieniem. Pierwszy statut uchwalają założyciele większością głosów. Statut określa również wysokość wpisowego. Nie może ono przekraczać 10 zł i nie podlega zwrotowi.
Sama procedura nie jest skomplikowana, ale wymaga dobrego przygotowania. Uczniowie powinni wiedzieć, czym spółdzielnia ma się zajmować, jak będą podejmowane decyzje i za co odpowiadają poszczególne osoby. Dzięki temu już samo jej zakładanie staje się pierwszym doświadczeniem współpracy i wspólnego planowania.
Kto podejmuje decyzje?
Spółdzielnia uczniowska ma trzy organy: walne zgromadzenie, zarząd oraz komisję rewizyjną. Walne zgromadzenie jest jej najwyższym organem, zarząd kieruje działalnością i reprezentuje spółdzielnię na zewnątrz, a komisja rewizyjna sprawuje kontrolę nad jej działaniem.
Szczegółowy zakres zadań poszczególnych organów, sposób ich wyboru oraz długość kadencji określa statut. Dzięki tej strukturze uczniowie mogą uczyć się podejmowania decyzji, dzielenia odpowiedzialności oraz weryfikacji i kontrolowania wspólnie prowadzonych działań.
W praktyce jedni uczniowie mogą odpowiadać za planowanie i organizację, inni za finanse, promocję, przygotowanie produktów czy kontakt z odbiorcami. Ważne jednak, aby role nie były tylko nazwami. Każdy członek powinien wiedzieć, za co odpowiada i jakie decyzje może podejmować.
Rola dyrektora i nauczyciela-opiekuna
Spółdzielnia jest organizacją uczniowską, ale nie działa bez wsparcia dorosłych. Dyrektor szkoły wyraża zgodę na jej utworzenie, uzgadnia warunki działania i wyznacza nauczyciela-opiekuna.
Nauczyciel musi wcześniej pisemnie zgodzić się na pełnienie tej funkcji. Jego zadaniem jest pomaganie uczniom w prowadzeniu spółdzielni, monitorowanie jej działalności oraz nadzorowanie dokumentacji i rozliczeń finansowych.
Opiekun nie powinien jednak prowadzić spółdzielni za uczniów. To oni mają planować, podejmować decyzje, dzielić się zadaniami i mierzyć się z konsekwencjami swoich wyborów. Rolą nauczyciela jest pomaganie w porządkowaniu działań i reagowanie wtedy, gdy pojawia się ryzyko naruszenia przepisów, przyjętych zasad lub bezpieczeństwa.
Zachowanie tej równowagi decyduje o edukacyjnej wartości spółdzielni. Zbyt duża kontrola odbiera uczniom sprawczość, a zbyt małe wsparcie może prowadzić do chaosu. Najlepiej, gdy nauczyciel jest blisko, ale nie przejmuje steru.
Pieniądze uczą odpowiedzialności
Uczniowie pracujący w spółdzielni nie otrzymują wynagrodzenia. Także uzyskana nadwyżka nie może zostać podzielona między członków. Środki przeznacza się na cele zapisane w statucie, na przykład na zakup materiałów, rozwój kolejnego przedsięwzięcia, organizację wydarzenia lub działanie ważne dla społeczności szkolnej.
Spółdzielnia prowadzi uproszczoną rachunkowość. Powinna ona umożliwiać ustalenie danych członków, stanu środków, ogólnego wyniku działalności oraz wyników jej poszczególnych rodzajów. Ustawa nie narzuca jednego wzoru dokumentacji, dlatego szkoła i spółdzielnia powinny wcześniej ustalić jasne zasady ewidencjonowania wpływów i wydatków, dokonywania zakupów oraz przechowywania pieniędzy.
To jeden z ważniejszych obszarów uczenia się. Uczniowie widzą, że wspólne pieniądze wymagają przejrzystości, a każda decyzja finansowa ma konsekwencje. Uczą się nie tylko planowania wydatków, obliczania rentowności pomysłu, ale także wspólnego decydowania o przeznaczeniu środków oraz uzasadniania swoich wyborów.
Spółdzielnia jako przestrzeń uczenia się
Spółdzielnia uczniowska może łączyć różne przedmioty i obszary pracy szkoły. Najbardziej naturalnie wpisuje się w biznes i zarządzanie, edukację obywatelską, matematykę, informatykę, doradztwo zawodowe oraz zajęcia praktyczno-techniczne. Może też dostarczać tematów do pracy na języku polskim, językach obcych, zajęciach artystycznych czy godzinach wychowawczych.
Uczniowie mogą obliczać koszty, przygotowywać materiały promocyjne, planować działania, tworzyć produkty, prowadzić dokumentację i prezentować efekty swojej pracy. Ważne jednak, aby takie zadania wynikały z konkretnych celów zajęć i wymagań podstawy programowej. Spółdzielnia nie zastępuje lekcji, ale może sprawić, że część wiedzy i umiejętności uczniowie wykorzystają w realnej sytuacji.
Dobrze wpisuje się również w założenia Reformy26 „Kompas Jutra”, w której ważne miejsce zajmują działania projektowe i doświadczenia edukacyjne wzmacniające sprawczość uczniów.
Spółdzielnia może stać się przestrzenią realizacji projektu edukacyjnego: uczniowie rozpoznają potrzebę szkoły lub środowiska lokalnego, szukają rozwiązania, planują kolejne kroki, dzielą się zadaniami i oceniają rezultaty.
Może być też doświadczeniem edukacyjnym. Uczniowie nie tylko dowiadują się, czym są współpraca, odpowiedzialność i przedsiębiorczość, ale sprawdzają je w praktyce. Podejmują decyzje, reagują na trudności, poprawiają błędy i widzą rezultat własnego działania.
Szkoła działania, a nie tylko teoria
Spółdzielnia uczniowska nie musi być dużym przedsięwzięciem, żeby miała wartość. Może zacząć się od prostego pomysłu, niewielkiej grupy uczniów i jednego konkretnego działania. Najważniejsze, aby uczniowie mieli realny wpływ na to, co robią, i mogli zobaczyć skutki własnych decyzji.
Nie każdej współpracy można nauczyć się przy szkolnej ławce. Czasem trzeba wspólnie coś zaplanować, podzielić zadania, policzyć koszty, zmienić nieudany pomysł i zacząć jeszcze raz. Właśnie dlatego spółdzielnia uczniowska może stać się prawdziwą szkołą działania.
Podstawa prawna: ustawa z dnia 29 maja 2026 r. o zmianie ustawy – Prawo oświatowe, Dz.U. z 2026 r. poz. 904. Ustawa wchodzi w życie 1 września 2026 roku.
Przypisy
- Krajowa Rada Spółdzielcza, https://krs.org.pl/muzeum/aktualnosci-muzeum/2578-89-rocznica-smierci-nauczycielki-jadwigi-dziubinskiej-animatorki-spoldzielczosci-uczniowskiej [dostęp z dnia 26.07.2026 r.] ↩︎
- Ustawa z dnia 29 maja 2026 r. o zmianie ustawy – Prawo oświatowe, Dz.U. z 2026 r. poz. 904:
https://www.dziennikustaw.gov.pl/D2026000090401.pdf [dostęp z dnia 26.07.2026 r.] ↩︎ - Ustawa z dnia 29 maja 2026 r. o zmianie ustawy – Prawo oświatowe, Dz.U. z 2026 r. poz. 904:
https://www.dziennikustaw.gov.pl/D2026000090401.pdf [dostęp z dnia 26.07.2026 r.] ↩︎
