Nagrywanie w szkole w dobie powszechnego dostępu do smartfonów wydaje się czymś normalnym, ale coraz częściej pojawią się pytania: czy nagrywanie w szkole jest legalne? Czy uczeń może nagrać lekcję, rodzic rozmowę z nauczycielem, a szkoła uczniów podczas zajęć? Na pierwszy rzut oka sprawa wydaje się prosta, ale w rzeczywistości regulują ją różne przepisy prawa, od Prawa oświatowego przez Kodeks cywilny i karny, aż po RODO.
Nagrywanie nauczyciela w trakcie zajęć przez ucznia, rodzica czy kogoś innego budzi emocje. Dla jednych jest to skuteczna metoda na dokumentowanie nadużyć, dla innych zaś zamach na prywatność. Z jednej strony rośnie dostępność urządzeń pozwalających łatwo nagrać dźwięk lub obraz, z drugiej strony istnieją normy prawne oraz etyczne chroniące nauczycieli, uczniów i szkoły. Warto zatem przeanalizować zasady dotyczące nagrań, prawa i obowiązki strony oraz skutki wykonania lub rozpowszechnienia materiałów.
Nagrywanie w szkole w świetle przepisów prawa
W polskim prawie nie znajdziemy przepisu, który wprost zakazywałby uczniom lub rodzicom nagrywania nauczycieli. Eksperci również zwracają uwagę, że nagrywanie rozmów, w których sam nagrywający uczestniczy, co do zasady nie stanowi czynu zabronionego. Jeśli osoba nagrywająca jest uczestnikiem rozmowy lub zdarzenia, np. uczeń obecny na lekcji — nie będą miały zastosowania przepisy Kodeksu karnego (art. 267), ponieważ nie jest to klasyczny podsłuch. Wprawdzie dobra osobiste nauczyciela są chronione przez prawo cywilne, niemniej ochrona dotyczy jedynie działań bezprawnych (art. 23–24 Kodeksu cywilnego). Warto też podkreślić, że ograniczenia w nagrywaniu mogą być przewidziane w statucie szkoły.
Statut szkoły i regulaminy wewnętrzne
Prawo nie reguluje wszystkich sytuacji związanych z nagrywaniem, dlatego szkoła może w statucie ustalić własne zasady dotyczące używania telefonów i innych urządzeń oraz nagrywania. Zgodnie z art. 99 ust. ustawy Prawo oświatowe zakres spraw regulujących m.in. prawa i obowiązki uczniów powinien określać statut szkoły. Przepisy określające zakres praw i obowiązków uczniów, które powinien regulować statut, zawarto w Rozporządzeniu Ministra Edukacji Narodowej dotyczącym ramowych statutów publicznych przedszkoli i szkół. Dokument ten wskazuje, że statuty szkół mogą m.in. precyzować zasady korzystania z telefonów komórkowych oraz innych urządzeń elektronicznych na terenie szkoły.
Jeśli w statucie szkoły nie ma jednoznacznego zakazu korzystania z telefonów lub innych urządzeń elektronicznych, oznacza to, że uczeń ma możliwość nagrania nauczyciela. Należy jednak pamiętać, że choć samo nagranie może być dopuszczalne z punktu widzenia prawa (np. w celach własnych, edukacyjnych), szkoła ma prawo wprowadzić wewnętrzne przepisy zabraniające takiego działania. Naruszenie tych zasad może skutkować zastosowaniem wobec ucznia odpowiednich środków dyscyplinarnych.
Ochrona dóbr osobistych, wizerunku i praw autorskich
W temacie nagrywania w szkole kluczowe znaczenie ma rozróżnienie między czynnością nagrywania a rozpowszechnianiem. Samo utrwalenie przebiegu zajęć dla celów prywatnych (np. do nauki) nie jest przestępstwem, ale już upublicznienie takiego nagrania bez zgody osób na nim widocznych lub słyszalnych (nauczyciel lub inni uczniowie) może być naruszeniem prawa – zarówno w kontekście wizerunku, jak i ochrony danych osobowych. Zgodnie z art. 23 i 24 Kodeksu cywilnego, każdy ma prawo do ochrony dóbr osobistych, takich jak wizerunek, godność, prywatność. Dlatego należy uznać za niedopuszczalne rozpowszechnianie tak zdobytego nagrania bez wymaganego zezwolenia. Dodatkowo wchodzą w grę przepisy ustawy Prawo autorskie i prawa pokrewne, która w art. 81, które wprost stawiają wymóg otrzymania zgody na rozpowszechnianie wizerunku osoby na nim przedstawionej.
Również twórczość nauczyciela, w tym materiały dydaktyczne, podlega ochronie na podstawie przepisów o prawach autorskich (Art. 115). Udostępnienie przez uczniów czy rodziców nagrania zawierającego materiały chronione prawem autorskim nauczyciela, bez jego zgody, jest naruszeniem tych praw i wiąże się z odpowiedzialnością prawną. Warto też pamiętać, że w przypadku rozpowszechnienia nagrania, np. w mediach społecznościowych, może dojść do naruszenia przepisów zawartych w Rozporządzeniu o ochronie danych osobowych (art. 6). Jeśli czynność nagrywania i późniejszego przetwarzania materiału wykracza poza zakres czynności czysto osobistych, podlega reżimowi ochrony danych osobowych.
Nagrywanie w celach dowodowych
Zdarzają się sytuacje, w których uczeń lub rodzic chce nagrać nauczyciela, aby udowodnić niewłaściwe zachowanie, np. przemoc słowną, poniżanie, mobbing. Jeżeli nie da się danej okoliczności faktycznej wykazać inaczej, jak tylko dowodem z nagrania, które było sporządzone bez zgody osoby nagrywanej, to sądy takie dowody dopuszczają. Przy czym jest to zawsze indywidualna decyzja sądu. Jeżeli materiał ma być użyty jako dowód w przypadku np. niewłaściwego zachowania nauczyciela, może stanowić podstawę postępowania dyscyplinarnego lub sądowego. W takiej sytuacji należy jednak zadbać o to, by nie naruszać dóbr osobistych osób trzecich, np. innych uczniów.
Nagrywania uczniów przez nauczycieli lub przez szkołę
W przypadku nagrywania uczniów przez nauczycieli lub przez szkołę sytuacja jest bardziej złożona. Szkoła może nagrywać przedstawienie szkolne, zajęcia zdalne lub przygotować film promocyjny, ale musi uprzednio poinformować rodziców o celu i zakresie przetwarzania danych oraz uzyskać ich pisemną zgodę, jeśli uczeń jest niepełnoletni. Bez niej publikacja nagrania – nawet w szkolnych mediach społecznościowych – może być naruszeniem RODO. W zakresie nagrywania uczniów podczas lekcji istnieje szereg akceptowalnych praktyk, które mogą stosować nauczyciele. Przede wszystkim nagrania powinny stanowić narzędzie wspierające proces nauczania, a nie formę nadzoru. Nauczyciele powinni jasno określić cel nagrywania oraz poinformować uczniów o sposobie wykorzystania nagrań. Ważne jest także, aby nagrania były przechowywane w bezpieczny sposób i nie były udostępniane osobom trzecim bez zgody uczniów lub ich opiekunów.
W przypadku monitoringu (kamery) szkoła może zainstalować monitoring obrazu w miejscach wspólnych, po spełnieniu formalnych warunków. Zgodnie z art. 108a ustawy Prawo oświatowe, szkoła może stosować kamery wyłącznie w celach zapewnienia bezpieczeństwa uczniom i pracownikom lub dla ochrony mienia. Monitoring musi być wcześniej uzgodniony z organem prowadzącym, odpowiednio oznakowany i nie może obejmować pomieszczeń takich jak toalety czy szatnie. Co istotne – monitoring nie może rejestrować dźwięku, a zapis obrazu powinien być przechowywany tylko przez określony czas. I co ważne, nie może on służyć do oceny ani kontroli jakości pracy nauczycieli.
Nagrywanie nauczycieli przez rodziców i odwrotnie
Zarówno dyrektor, nauczyciel, jak i rodzic mogą nagrywać rozmowy odbywające się na terenie szkoły. Przepisy tego nie zakazują, nie ma też wymogu uprzedzania rozmówcy o włączeniu dyktafonu. Istotne jest jednak, aby nagrywający był stroną rozmowy i miał świadomość, że z uwagi na RODO oraz ochronę dóbr osobistych późniejsze użycie nagrania może podlegać ograniczeniom. Takich nagrań nie wolno udostępniać publicznie. Niepoinformowanie drugiej osoby o nagrywaniu nie zawsze będzie więc sprzeczne z prawem, w takich przypadkach można jedynie mówić o naruszeniu zasad dobrego obyczaju. Poinformowanie drugiej strony o fakcie nagrywania (lub uzyskanie jej zgody) minimalizuje ryzyko zarzutu naruszenia dóbr osobistych.
Kiedy nagrywanie jest legalne?
Nagrywanie nauczyciela może być legalne pod pewnymi warunkami:
- osoba nagrywająca jest uczestnikiem zajęć lub rozmowy, np. uczeń na lekcji;
- nagranie nie jest rozpowszechniane bez zgody osób nagranych, szczególnie jeśli zawiera ich wizerunek lub głos i wkracza w sferę dóbr osobistych;
- nie narusza wewnętrznych regulacji szkoły: statutu, regulaminu korzystania z telefonów, zasad zachowania;
- n
agranie zostało zrobione w uzasadnionym celu, na przykład dla udokumentowania istotnego, nagannego zachowania.
Jakie są konsekwencje nielegalnego nagrywania lub rozpowszechniania?
Nagrywanie nauczyciela może stanowić przestępstwo, jeśli jest dokonywane potajemnie, bez uczestnictwa w rozmowie. Jest używane do szantażu, zniesławienia lub innych działań naruszających dobra osobiste. Zawiera treści chronione tajemnicą zawodową lub innymi przepisami prawa, a ich ujawnienie jest bezprawne.
Najczęstsze naruszenia wynikają nie tyle z samego faktu nagrania, lecz z rozpowszechniania materiału. Upublicznienie filmu z lekcji, na którym słychać lub widać nauczyciela bądź innych uczniów, bez ich zgody, może prowadzić do odpowiedzialności cywilnej, w tym obowiązku zapłaty zadośćuczynienia. W skrajnych przypadkach, jeśli nagranie ma na celu poniżenie, ośmieszenie czy zniesławienie, może to być nawet czyn karalny (np. art. 212 lub 216 Kodeksu karnego).
Etyka i dobre praktyki
Poza aspektem prawnym istnieje również wymiar etyczny. Relacja między uczniem, rodzicem i nauczycielem powinna opierać się na zaufaniu, współpracy i wzajemnym szacunku. Nagrywanie bez poinformowania strony podważa tę relację. Choć nagrywanie bywa dopuszczalne, istnieje wiele sytuacji, gdy może być ono kwestionowane lub prowadzić do negatywnych konsekwencji.
Nagrywanie bez zgody, zwłaszcza w sytuacjach pozbawionych uzasadnionego interesu społecznego, może skutkować poważnymi konsekwencjami prawnymi. Nagrywanie nauczyciela bez jego wiedzy lub zgody, szczególnie w sytuacji, gdy rozmowa ma charakter prywatny lub niepubliczny, może być uznane za naruszenie dóbr osobistych a nawet przestępstwo podsłuchu. Jeżeli uczeń lub rodzic chce nagrać lekcję, warto uprzedzić nauczyciela i wyjaśnić cel (np. trudności w nauce, potrzeba utrwalenia materiału). Nagranie powinno służyć wyłącznie celowi edukacyjnemu, a nie a przykład ośmieszaniu nauczyciela lub udostępnianiu jego wizerunku w grupach społecznościowych. Ponadto, jeżeli materiał ma być użyty jako dowód w przypadku np. niewłaściwego zachowania, należy zadbać o to, by nie naruszać dóbr osobistych osób trzecich.
