Film to jedno z narzędzi rozwijających kompetencje cyfrowe, interpersonalne oraz umiejętności pracy w grupie i organizacji zadań. Tak wygląda ten proces z perspektywy ucznia. A jak przedstawia się z punktu widzenia nauczyciela? Nauczyciel dzięki filmowemu projektowi może poznać wrażliwość swoich podopiecznych, ich zasoby kreatywności, sposób myślenia oraz predyspozycje (np. do bycia liderem w grupie). Jak wyprodukować dzieło audiowizualne w szkole, nie mając dużych zasobów? Jak zorganizować cały proces? Wystarczy podzielić go na etapy profesjonalnej produkcji filmowej i przypisać je odpowiednim zespołom uczniów.
Nie tylko film, ale również inne formy audiowizualne należą do bardzo popularnych treści w Internecie. Młodzież chętnie korzysta z takich aplikacji jak: TikTok, Instagram czy YouTube, w których królują formy wideo. Już samo obcowanie z tego typu materiałami uwrażliwia odbiorcę na konstrukcję kadru czy dynamikę montażu.
Etiuda, film krótkometrażowy czy pełnometrażowy?
Szczególnie na platformach TikTok oraz Instagram znajdziemy krótkie materiały filmowe. To właśnie na etudiach oraz filmach jednominutowych warto się skupić w pracy z uczniami. Wynika to z dwóch rzeczy:
1. Długość zajęć w szkole może nie być wystarczająca, aby wyprodukować film krótkometrażowy (30-60 minut), a tym bardziej pełnometrażowy (>60 minut).
2. Realizacja długich form dla osób początkujących może być wymagająca. Trudności powstają nie tylko na płaszczyźnie scenariuszowej, ale również realizacyjnej (długość produkcji). Zadecydowanie łatwiej jest zacząć od filmu, który będzie trwał od 1 do maksymalnie 5 minut.
ETAP I: Preprodukcja (planowanie)
Film, czyli… pomysł, scenariusz i lokalizacja
W pierwszym kroku, po przedstawieniu pomysłu klasie, warto dać przestrzeń uczniom na burzę mózgów. Czy sami mają wymyślić tematykę? Czy to nauczyciel powinien ją zaproponować? Decyzja należy do Ciebie. Oba podejścia mogą dać interesujące rezultaty. Jeśli jest to możliwe, zastanów się, czy podzielić uczniów na kilka grup. Wtedy, po wybraniu jednej wspólnej tematyki, każda z grup przedstawi inne spojrzenie na zagadnienie. Gdy to już zostanie ustalone, czas na naradę w zespołach dotyczącą fabuły filmu, czyli wstępnego pomysłu na scenariusz.
Po przygotowaniu scenariusza porozmawiaj o nim z uczniami. Spytaj, jakie widzą wyzwania w jego realizacji. Być może to, co wymyśliła grupa, jest zbyt trudne do zrealizowania i pod wpływem sugestii nauczyciela uczniowie pomyślą nad korektą pomysłu. Gdy scenariusz zostanie zaakceptowany, czas na wybór miejsc, w których będzie kręcony film. Czy akcja rozgrywa się na trenie szkoły? Czy może uczniowie planują przenieść fabułę poza jej mury? Wszystkie szczegóły muszą zostać dokładnie przemyślane, aby uniknąć problemów z dostępem do danego terenu.
Film, czyli… budżet, rekwizyty i scenografia
Na tym etapie możliwe jest również zaplanowanie budżetu związanego z rekwizytami
i scenografią. W przypadku realizacji filmu w szkole będziemy starali się korzystać
z zasobów placówki oraz własnych, aby produkcja odbyła się bezkosztowo. Prawdopodobnie wszystkie potrzebne rzeczy uda się wspólnie zgromadzić w klasie,
a brak środków finansowych może wyzwalać większą kreatywność uczniów w organizacji produkcji.
Rozdzielenie ról podczas realizacji projektu
Na koniec pozostaje rozdzielenie ról pomiędzy uczestników projektu. Tutaj znajdziesz pełną listę zawodów filmowych, czyli osób, które są niezbędne na profesjonalnym planie zdjęciowym. Podczas realizacji filmu w szkole nie obsadzimy wszystkich ról, jednak warto zapoznać uczniów z powyższą listą. Kto musi się pojawić w każdej grupie realizacyjnej? Reżyser, operator kamery, dźwiękowiec, kierownik planu, scenarzysta, mistrz oświetlenia, scenograf, dyżurny planu, charakteryzator (jeśli zakłada to scenariusz), montażysta, lektor (jeśli zakłada to scenariusz) oraz aktorzy (jeśli zakłada to scenariusz).
Nic nie stoi na przeszkodzie, aby uczniowie podjęli się kilku ról. Ważne, aby każdy z nich czuł się swobodnie w tym, co robi w grupie. Jeśli ktoś nie jest pewny pracy z kamerą lub z montażem, może chętniej spróbuje swoich sił jako aktor? Być może to właśnie ten projekt obudzi w nim nową pasję.
ETAP II: Produkcja (zdjęcia)
Plan pracy
Osoba, która została wytypowana na kierownika planu, czyli kogoś, kto będzie zarządzał organizacją produkcji, musi stworzyć plan pracy, w którym zawrze liczbę nagrywanych danego dnia scen, lokalizację, czas rozpoczęcia pracy oraz imiona grupy, która będzie obecna na planie wraz z ich rolami. Przykładowy plan pracy można pobrać i dowolnie modyfikować tutaj. Kierownik planu zarządza ludźmi podczas filmowania i pilnuje, czy wszystkie ujęcia są nagrywane o konkretnym czasie. Jest to o tyle ważne, że jeśli np. budynek szkoły jest zamykany o godzinie 20:00, to ujęcia muszą zostać zarejestrowane do wskazanego czasu. Jeśli nastąpi przesunięcie realizacji scen w czasie, to będzie trzeba przenieść ich filmowanie na kolejny dzień, co może spowodować problemy z ponownym zebraniem całej ekipy.
Przykład
Wyobraźmy sobie, że uczniowie mają przygotować film. Jedna z grup licząca 11 osób przygotowuje plan pracy, aby wiedzieć, jak przeprowadzić nagranie. Tego dnia nagrywana jest scena rozmowy bohaterów, która zostaje przerwana przez osobę wykonującą remont w budynku. Sytuacja prowadzi do kłótni. Wszystkie sceny będą nagrywane w ciągu dnia, na terenie szkoły, w specjalnie wyznaczonej do tego sali. Kierownik planu przedstawia grupie proponowany harmonogram pracy. Na planie będą obecni wszyscy oprócz montażysty oraz scenarzysty.
O czym musiał pomyśleć kierownik planu, przygotowując dokument?
1. Pozycja słońca – ważne przy planowaniu scen dziennych, wpływa na oświetlenie i kierunek światła.
2. Zaplanowanie przerw śniadaniowych i obiadowych.
3. Konkretne określenie godzin rozpoczęcia i zakończenia pracy.
4. Wskazanie miejsca pracy oraz wyznaczonych do tego sal.
5. Spis wszystkich osób obecnych na planie oraz godzin ich przybycia. Ważne, aby przy każdej osobie podać numer kontaktowy na wypadek spóźnienia.
6. Opis realizowanych scen i kadrów.
7. Charakteryzacja i rekwizyty dla aktorów.
Przykładowy plan pracy został załączony do niniejszego artykułu.
Przygotowanie takiego harmonogramu zgodnie ze sztuką może stanowić również element późniejszej oceny projektu. Ma to na celu rozwój kompetencji organizacyjnych wśród młodzieży.
Rejestracja obrazu
Na tym etapie rozpoczynamy najważniejszą część projektu, czyli kręcenie zdjęć. Prawdopodobnie najistotniejsze w tym momencie jest pytanie, czym nakręcić film. Szkoła może przecież nie posiadać kamery lub aparatu z funkcją nagrywania – co wtedy? Wystarczy smartfon. Wszystkie tego typu urządzenia mają funkcję rejestracji obrazu i dźwięku, więc właśnie to narzędzie warto wykorzystać w filmowym zadaniu.
Co warto dodatkowo zrobić? Zajrzeć do ustawień aparatu w telefonie i zorientować się, czy możemy włączyć dodatkowe funkcje wspomagające nagrywanie filmu. Uczniowie powinni sprawdzić, w ilu klatkach mogą zarejestrować obraz i w jakiej rozdzielczości – im większa, tym lepsza.
Rejestracja dźwięku i zabezpieczenie plików
Wraz z operatorem kamery współpracuje reżyser, który sprawdza, czy nagrany fragment odpowiada jego wizji. Kieruje aktorami i zatwierdza ujęcia. Ważną rolę odgrywa również realizator dźwięku. Jak zarejestrować audio? W podobny sposób, co w przypadku filmu – skorzystać ze smartfona. To urządzenie posiada również wbudowany dyktafon, który idealnie się do tego nada. Wystarczy, że jeden z uczniów będzie trzymał telefon blisko np. aktora, który wypowiada swoją kwestię. Dźwięk będzie wtedy dużo lepszej jakości niż ten, który zostałby zarejestrowany bezpośrednio w pliku wideo.
Po zakończeniu dnia zdjęciowego należy pamiętać o zgraniu plików na inny nośnik pamięci, aby je zabezpieczyć i na wszelki wypadek posiadać kopię zapasową. Następnie przekazujemy materiał montażyście.
ETAP III: Postprodukcja
Montaż
To tutaj dzieje się cała magia. Wcześniej zarejestrowane ujęcia zostają złożone w całość. Dodajemy efekty specjalne (jeśli scenariusz to zakłada), przejścia między scenami, nadajemy nagraniom odpowiedni klimat za pomocą narzędzi do korekcji barwnej obrazu oraz opracowujemy ścieżkę dźwiękową projektu. Z montażystą współpracuje reżyser, który czuwa nad realizacją swojej wizji oraz udziela wskazówek, co do ostatecznego wylądu dzieła. Montaż można przeprowadzić bezpośrednio z poziomu telefonu za pomocą darmowych aplikacji takich jak CupCut lub zgrać pliki na komputer i spróbować popracować na profesjonalnym oprogramowaniu takim jak DaVinci Resolve (również darmowe narzędzie).
Udźwiękowienie
Film to nie tylko obraz, ale również dźwięk. To właśnie on powoduje, że napięcie podczas seansu wzrasta i wpływa na odbiór poszczególnych scen. Szkolna produkcja filmowa to także świetna okazja do zapoznania uczniów z zagadnieniem praw autorskich oraz dozwolonego użytku. Grupa musi mieć świadomość, że nie może wykorzystać każdego utworu, który znajdzie w Internecie do realizacji swojego materiału oraz że wykorzystane melodie muszą zostać odpowiednio oznaczone w napisach końcowych. Warto wskazać uczniom bazy darmowych utworów bez praw autorskich np. Audio Library od YouTube.
Muzyka to nie wszystko. Zostają jeszcze efekty dźwiękowe jak np. dźwięki otoczenia.
Czy w Waszym filmie jest scena, w której ktoś idzie? Koniecznie podłóżcie dźwięk kroków, który możecie dodatkowo zarejestrować na planie. A może w innym ujęciu drzwi zamykają się z trzaskiem? Taki dźwięk również warto nagrać osobno i podłożyć w postprodukcji. Tego typu zadania uczą kreatywnego myślenia i wzmacniają wrażliwość na dźwięki, których czasami nawet nie zauważamy w codziennym życiu.
ETAP IV: Dystrybucja
Premiera filmowa
Czas na zaprezentowanie wykonanych projektów. Czy to ma być pokaz przed klasą
i dyskusja o materiałach? A może w szkole są organizowane Dni Kultury lub Festiwale związane z podobną tematyką? Wtedy do programu warto wpisać pokaz prac filmowych uczniów i zaprezentować je w obecności większej publiczności.
Innymi pomysłami na dalsze wykorzystanie nagrań jest umieszczenie ich na stronie internetowej szkoły lub w mediach społecznościowych. Sprawdź też, czy w najbliższym czasie jest otwarty nabór na jakiś festiwal filmowy lub konkurs. Zgłoszenie materiału może rozpocząć niesamowitą przygodę uczniów ze światem sztuki filmowej.
