271

Edukacja obywatelska jako nowy przedmiot w szkołach ponadpodstawowych spotkała się z dużym zainteresowaniem i entuzjazmem środowisk zajmujących się tą tematyką, w tym politologów. Jednocześnie decyzja ta wywołała wiele emocji wśród uczniów i nauczycieli. 

Jednym z najważniejszych wyzwań w procesie edukacji obywatelskiej pozostaje określenie, na czym w praktyce powinna się ona koncentrować: czy przede wszystkim na przekazywaniu wiedzy o funkcjonowaniu instytucji publicznych (civic education), czy raczej na kształtowaniu postaw i umiejętności umożliwiających świadome uczestnictwo w życiu publicznym (citizenship education). W tym drugim ujęciu szczególnego znaczenia nabiera rozwijanie kompetencji uznanych za kluczowe w XXI wieku: krytycznego myślenia, kreatywności, komunikacji i kooperacji¹. 

Wyzwania nowej podstawy programowej 

W takim kierunku podążyli twórcy reformy, zakładając, że cele przedmiotu nie powinny ograniczać się do przekazywania wiedzy i rozwijania umiejętności pozwalających zrozumieć istotę zjawisk społecznych oraz procesów politycznych (I filar). Powinny obejmować także: praktyczne aktywności (II filar), w tym co najmniej cztery działania obywatelskie, dzięki którym wiedza znajdzie zastosowanie w działaniu. Trzecim filarem jest natomiast projekt edukacyjny (badawczy lub społeczny) wymagający kontaktu z interesariuszami zewnętrznymi i podejmowania działań na rzecz najbliższego otoczenia, odpowiadający na konkretny problem zauważony w środowisku lokalnym². 

Przed nauczycielami stoi zatem trudne zadanie połączenia wymogu przekazywania wiedzy deklaratywnej z kształtowaniem postaw i rozwijaniem umiejętności. Oznacza to konieczność uwzględnienia założeń podstawy programowej, zachowania neutralności światopoglądowej i politycznej, a zarazem prowadzenia zajęć w sposób angażujący.  

Jednym z wyzwań, jakie napotykają nauczyciele, jest zatem obawa przed nadmiarem obowiązków organizacyjnych związanych z realizacją projektów. Tymczasem projekty obywatelskie nie muszą mieć charakteru dużych wydarzeń. Mogą być działaniami o mniejszej skali, osadzonymi w zdiagnozowanych wcześniej potrzebach społeczności lokalnej, i nie muszą wiązać się z dużymi nakładami finansowymi.  

Edukacja obywatelska a neutralność światopoglądowa 

Podczas rozmów z nauczycielami dostrzegłam, że kolejnym wyzwaniem jest kwestia neutralności światopoglądowej, która bywa źródłem obaw przed zarzutami o indoktrynację. Warto jednak podkreślić, że neutralność nie oznacza braku własnego zdania. Polega raczej na umiejętnym moderowaniu rozmowy tak, aby mogły wybrzmieć różne stanowiska, a uczniowie uczyli się argumentowania, słuchania i szacunku wobec odmiennych perspektyw. 

Zasadnicze pozostaje zatem pytanie: jak projektować działania, by spełniały wymogi podstawy programowej, a zarazem wspierały uczniów, zamiast być dla nich kolejnym obciążeniem? Doskonałym punktem wyjścia są tu aktualne problemy najbliższego otoczenia, takie jak jakość przestrzeni publicznej, relacje szkolne, potrzeby seniorów, dostępność instytucji kultury czy bezpieczeństwo. Działanie w skali lokalnej pozwala uczniom doświadczyć na własnej skórze, że aktywność obywatelska to nie podręcznikowa abstrakcja, ale element ich rzeczywistości.  

Aktywizacja w praktyce 

W pracy dydaktycznej szczególne znaczenie mają metody aktywizujące. Metody podawcze powinny pełnić funkcję pomocniczą, nie powinny jednak dominować nad działaniem, rozmową i współpracą. Do szczególnie użytecznych rozwiązań wskazanych w podstawie programowej należą symulacje, odgrywanie ról, drama, praca w grupach, burza mózgów, różne formy debat, wizyty w instytucjach oraz spotkania z lokalnymi liderami. 

Poszukując w ostatnich miesiącach rozwiązań, które najlepiej sprawdzą się na lekcjach edukacji obywatelskiej, w rozmowach z nauczycielami żartobliwie odwoływałam się do internetowego trendu „hit czy kit”. Do niekwestionowanych „hitów” można zaliczyć spacery badawcze. Dzięki nim uczniowie nie diagnozują problemów, siedząc w ławkach, lecz wychodzą w teren, by na własne oczy ocenić np. infrastrukturę swojej miejscowości przez pryzmat potrzeb młodzieży. Zebrane na bieżąco notatki i nagrania służą im do stworzenia raportu, który staje się podstawą wielowymiarowej diagnozy wyzwań i problemów. Rozszerzeniem tej metody może być audyt przestrzeni szkolnej. Wykorzystując to narzędzie uczniowie, mogą zbadać budynek szkoły na przykład w kontekście zrównoważonego rozwoju, a swoje ostateczne rekomendacje przedstawić dyrekcji i gronu pedagogicznemu. 

Od metody 635 po szkolny budżet obywatelski 

Gdy diagnoza jest już gotowa, czas na wygenerowanie rozwiązań problemów. Z pomocą przychodzą tu techniki ustrukturyzowanej burzy mózgów, które najlepiej dobierać do uczniów, z którymi pracujemy. W przypadku klas unikających wypowiedzi na forum, świetnie sprawdzi się metoda spisywania pomysłów zwana 635. Zgodnie z jej założeniami sześcioosobowe zespoły w pięciominutowych rundach generują po trzy pomysły, przekazując sobie notatki aż do zamknięcia pełnego cyklu. W ten sposób w 30 minut można uzyskać aż 108 propozycji i pomysłów³. Mimo że technika ta ogranicza bezpośrednie interakcje, jest rozwiązaniem dobrym do zastosowania w klasach, w których uczniowie są wycofani.  

Kolejnym przydatnym narzędziem jest SCAMPER, który pomaga kreatywnie przekształcać istniejące już pomysły poprzez ich: zastąpienie (substitute), połączenie (combine), adaptację (adapt), zmianę skali (magnify), znalezienie innego zastosowania (put to another use), eliminację (eliminate) i odwrócenie (reverse)⁴. 

Wśród metod aktywizacji uczniów warto wyróżnić obywatelskie gry terenowe. To metoda, która pozwala weryfikować w działaniu nie tylko wiedzę, lecz także postawy, na przykład poczucie odpowiedzialności. Wystarczy wpleść w scenariusz gry nieoczywiste elementy, sprawdzając choćby to, czy uczniowie zareagują na porzucone na chodniku śmieci. Podobny potencjał kryją w sobie edukacyjne escape roomy. Nie muszą one wcale przyjmować formy zamkniętych pomieszczeń. Wystarczy, że będą spójnym systemem powiązanych zagadek edukacyjnych (możliwych do zrealizowania zarówno w formie stacjonarnej, jak i online). Taka mechanika doskonale sprawdza się chociażby w nauce demaskowania fake newsów czy symulowaniu wszystkich kroków niezbędnych do zarejestrowania organizacji. 

Najważniejsze jest jednak budowanie demokratycznego środowiska uczenia się. Świetnie sprawdza się w tym szkolny budżet obywatelski, który pozwala uczniom przejść przez pełen proces decyzyjny. Uczniowie zgłaszają swoje projekty, weryfikują ich poprawność, prowadzą kampanię profrekwencyjną i biorą udział w głosowaniu, by na koniec wcielić w życie zwycięskie pomysły. 

Edukacja obywatelska a rola nauczyciela 

W tak projektowanej edukacji obywatelskiej zmienia się również rola nauczyciela. Nie musi on być ekspertem od wszystkiego ani osobą dostarczającą gotowe odpowiedzi. Powinien raczej pełnić funkcję facylitatora: tworzyć bezpieczną przestrzeń do zadawania pytań, testowania pomysłów i popełniania błędów. Taka postawa wzmacnia podmiotowość uczniów oraz ich sprawczość, stopniowo przekazując im odpowiedzialność za proces uczenia się (empowerment).  

Ewentualne potknięcia uczniów nie powinny być traktowane jako porażka metody, lecz jako naturalny element nauki planowania, współpracy i odpowiedzialności. To właśnie w takich sytuacjach najpełniej doświadczają oni, że aktywność obywatelska wymaga refleksji, rozmowy, modyfikacji rozpoczętych działań i gotowości do ponoszenia konsekwencji własnych decyzji. Cennym uzupełnieniem tego procesu może być również wsparcie rówieśnicze, na przykład w formie tutoringu międzyrocznikowego, w którym starsi uczniowie stają się przewodnikami dla młodszych. 

Szkoła nie jest samotną wyspą 

Edukacja obywatelska ma szansę stać się potężnym narzędziem wzmacniania demokracji, pod warunkiem że wyjdzie poza ramy dotychczasowych rozwiązań i stanie się dla uczniów doświadczeniem prawdziwej współodpowiedzialności. Jej sukces zależy od zapewnienia młodzieży przestrzeni do realnego działania, a nauczycielom – narzędzi do facylitowania procesu, w którym wiedza spotyka się z praktyką i postawami. 

Nauczyciele nie powinni być w tym jednak osamotnieni. Naturalnymi sojusznikami szkoły są lokalne organizacje pozarządowe, potrafiące skutecznie angażować uczniów w działania pozaformalne. Warto zauważyć, że model oparty na systemie małych grup, grach terenowych i wzajemnym uczeniu się funkcjonuje z powodzeniem w organizacjach młodzieżowych. 

 Niezwykle inspirującym odniesieniem jest tu harcerstwo, w którym m.in. realizacja pozytywnych wyzwań, wzajemność oddziaływań, systematyczne działanie i świadomość celów przynoszą wymierne efekty wychowawcze. Czerpanie z tych doświadczeń i sięgnięcie po wypracowane, ogólnodostępne materiały dydaktyczne to istotne wsparcie dla nauczycieli, a dla szkoły szansa, by edukacja obywatelska stała się dla uczniów nie tyle kolejnym obowiązkiem dydaktycznym, ile prawdziwie angażującym wyzwaniem. 

Źródła: 

• Fundacja Civis Polonus (2023). Metoda – Audyt Klimatyczny w szkołach, https://www.mlodziezowarada.pl/post/metoda-audyt-klimatyczny-w-szko%C5%82ach.  
• Grocholiński, P., Just, M., Kołodziejczak, M., Michalska-Dominiak, B., Michalska-Żyła, A. (2021). Design Thinking dla edukatorów. Łódź: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego. 
• Lamri, J. (2020). Kompetencje XXI wieku. Warszawa: Wolters Kluwer. 
• Lubik-Reczek, N. (2024). Partycypacja i edukacja obywatelska młodego pokolenia. Rozważania na tle doświadczeń polskich debat oksfordzkich, Poznań: Wydawnictwo Naukowe Wydziału Nauk Politycznych i Dziennikarstwa UAM.  
• Małek, U., Napiontek, O., Paździor, K., Rabiega, A., Wailewska, O., Witkowski, J., Zamęcki, Ł, Zaremba, M. (2025). Edukacja obywatelska. Komentarz metodyczny do podstawy programowej przedmiotu. Warszawa: Ministerstwo Edukacji Narodowej i Instytut Badań Edukacyjnych – Państwowy Instytut Badawczy. 
• Młodzieżowa Rada Klimatyczna II kadencji, Jak rozmawiać o klimacie? Debata oksfordzka jako narzędzie w nauce o klimacie, https://www.gov.pl/web/klimat/poradnik-dotyczacy-debat-oksfordzkich.  
• Serrat, O. (2017). The SCAMPER Technique. W: Serrat, O. (red). Knowledge Solutions. Springer, Singapore. Tools, Methods, and Approaches to Drive Organizational Performance. Singapore: Springer, s. 311-314, https://doi.org/10.1007/978-981-10-0983-9_33.  
• Wajszczyk, K. (2025). Edukacja zdrowotna: wybrane propozycje dydaktycznych rozwiązań, Studia i Badania Naukowe Ateneum, 1, s. 105-120
• Witkowski, J. (2025). Główne założenia i wyróżniki przedmiotu. W: Małek, U., Napiontek, O., Paździor, K., Rabiega, A., Wasilewska, O., Witkowski, J., Zamęcki, Ł, Zaremba, M. (red.) Edukacja obywatelska. Komentarz metodyczny do podstawy programowej przedmiotu. Warszawa: Ministerstwo Edukacji Narodowej i Instytut Badań Edukacyjnych – Państwowy Instytut Badawczy, s. 8-9. 
• ZHP. Centralny Bank Pomysłów. https://cbp.zhp.pl.  

Przypisy

1. J. Lamri, Kompetencje XXI wieku, Warszawa 2020. ↩︎
2. J. Witkowski, Główne założenia i wyróżniki przedmiotu, [w:] U. Małek, O. Napiontek, K. Paździor, A. Rabiega, O. Wasilewska, J. Witkowski, Ł. Zamęcki, M. Zaremba, Edukacja obywatelska. Komentarz metodyczny do podstawy programowej przedmiotu, Warszawa 2025, s. 8-9. ↩︎
3. K. Wajszczyk, Edukacja zdrowotna: wybrane propozycje dydaktycznych rozwiązań, „Studia i Badania Naukowe Ateneum”, 1/2025, s. 114-116. ↩︎
4. O. Serrat, The SCAMPER Technique, [w:] O. Serrat (red). Knowledge Solutions. Springer, Singapore. Tools, Methods, and Approaches to Drive Organizational Performance, Singapore 2017, s. 311-314. ↩︎